Μια από τις εισηγήσεις που έλαβαν χώρο στο τριήμερο εκδηλώσεων τον Ιούνιο του 2006 στο κοινωνικό χώρο Nosotros στην Αθήνα, με αφορμή τα 70 χρόνια από την ισπανική επανάσταση του 1936. Δημοσιεύτηκε στην αντιεξουσιαστική εφημερίδα ΒΑΒΥΛΩΝΙΑ φύλλο 26, Ιούλιος-Αύγουστος 2006

 

Δεν μπορούμε να εναποθέσουμε την κραυγή αυτή της ελευθερίας, που επέδραοε τόσο πολύ στο φαντασιακό του 20ου αιώνα, που κουβαλούσε στο DNA της τον Σπάρτακο, το Μίντσερ, την παρισινή κομούνα, τους δανδήδες των αρχών του περασμένου αιώνα, που στάθηκε πλάι στον Μάη του 68, στα χέρια της ιστορικής αφήγησης. Τόσο γιατί όπως έχει λεχθεί, η ιστορία είναι μια επινόηση όπου η πραγματικότητα προσκομίζει τα υλικά και στηρίζεται στα συμφέροντα αυτών που την διηγούνται, όσο και γιατί το θέμα είναι που θέλεις να επικεντρωθείς. Δεν θα σταθώ στα λάθη και ας παραλείψεις, που είναι πράγματι εξαιρετικά διδακτικά, αλλά κυρίως στο πώς φτάσαμε στην δυνατότητα διεξαγωγής αυτής της επανάστασης, στα ερωτήματα που αυτή εκτόξευσε προς τα κινήματα ανατροπής, τον πολιτισμό του όχι, τη μη συναίνεση, και στο γιατί η κραυγή αυτή ηχεί ακόμα και σήμερα τόσο οικεία.

Η ιδιαιτερότητα της Ισπανίας εκείνης της περιόδου αν και έχει αναλυθεί επαρκώς είναι απαραίτητη για τη διεξαγωγή οποιοσδήποτε συζήτησης. Αυτή η πληγωμένη αυτοκρατορία αναγκαζόμενη πλέον να ζητάει στα όρια των συνόρων της, πειραματίζεται διαρκώς με το πολιτικό της σύστημα. Με μόνο ενοποιητικό στοιχείο την καταστολή όπως αυτή εκφράζεται από το στρατό και την εκκλησία, παραμένει μέχρι και τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο μια καθαρά αγροτική χώρα. Το 1843 η ίδρυση του κοινοβουλευτισμού επικυρώνει την κυριαρχία των τσιφλικάδων που διαμένουν στις πόλεις και φέρονται στις επαρχίες σαν να ήταν αποικίες. Μια χώρα με αναθέσεις τόσο ακραίες και απροκάλυπτες όπου το μόνο που πραγματικά τρέφεται είναι το μίσος. Η αστική τάξη αδυνατεί να παίξει τον πρωτοποριακό ρόλο για το σύστημα που έπαιξε σε άλλες χώρες. Το μικροαστικό σώμα είναι τόσο πολιτικά όσο -και κυρίως- κοινωνικά σχεδόν ανύπαρκτο. Αν εμφανίζεται κάπου είναι ως μέρος των γραφειοκρατικών δομών. Έτσι σχηματίζεται ένα τεράστιο υποπρολεταριάτο γης

Η κεντρική εξουσία εμφανιζόταν κυρίως ως ένας στρατός κατοχής και το αίτημα της αυτονομίας καθίσατε κυρίαρχο ήδη οπό την ταραγμένη περίοδο του 1868- 74. Καμπή αποτέλεσε η ίδρυση της πολιτοφυλακής, της μισητής guardia civil, που αρχικά έδρασε ενάντια σε μία ατομική μορφή αντίστασης, τη ληστεία και αργότερα έγινε ένας δολοφονικός μηχανισμός στα χέρια του κράτους. Η βίαιη καταστολή προσέδωσε έναν βαθιά κοινωνικό χαρακτήρα στην αντίσταση καθώς επιβεβαιώνοντας την απέχθεια προς την κεντρική κυβέρνηση.

Στην Καταλονία τα πράγματα ήταν διαφορετικά, είναι, μια γοργά αναπτυσσόμενη περιοχή, προγεφύρωμα των καπιταλιστικών δομών στην Ιβηρική χερσόνησο. Από το 1870 και μετά δημιουργείται ένα βιομηχανικό προλεταριάτο στην περιοχή που στηρίζεται σε έντονη εσωτερική μετανάστευση από το νότο (φορέα ανελέητου μίσους) και με γοργούς ρυθμούς αναπτύσσει αυτονομιστικές τάσεις που αγγίζουν, λόγω πλούτου, και κομμάτια της ανερχόμενης αστικής τάξης. Η ισπανική εργατική τάξη δεν διακρίθηκε ποτέ για τον σεβασμό της στην ατομική ιδιοκτησία, και επειδή καταπιέστηκε βίαια με τα όπλα θεώρησε την ένοπλη αντίσταση μέρος της δράσης της.

Αν θες να είσαι ευτυχισμένος

που να πάρει ο διάολος

κρέμασε τον ιδιοκτήτη σου

κάνε κομματάκια τους παπάδες

που να πάρει ο διάολος

γκρέμισε τις εκκλησίες

και ρίξε τον θεούλη στα σκατά

Το τραγούδι με το οποίο συνόδεψαν τον Ραβασόλ, οι σύντροφοί του, το πρωινό της εκτέλεσής του στο Μονπριτόν στις 11 Ιουλίου το 1892 είναι και ένα από τα νήματα που συνέδεσαν τις Ισπανικές μάζες με τον αναρχισμό. Η διάθεση αυτονομίας, το μίσος για την κεντρική εξουσία, η επιμονή σε μια ριζοσπαστική διάλυση των δομών μαζί με το αίτημα για κολεκτιβοποίηση και την αποδοχή της έννοιας του κοινοτισμού έκαναν τον αναρχικό λόγο τόσο ελκυστικό. Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η εικόνα του Φανέλλι, να επισκέπτεται ως πρώτος «απόστολος» του αναρχισμού ένα καφενείο και χωρίς να γνωρίζει καθόλου Ισπανικά να πει πράγματα που χαρακτηρίστηκαν από τους θαμώνες «τόσο ξεκάθαρα». Ο Ισπανικός αναρχισμός είχε επιρροή στο περισσότερο καταπιεσμένο και απελπισμένο κομμάτι του πληθυσμού, στους ακτήμονες εργάτες γης και τους μικρογεωργούς του νότου. Αυτός ο συνδυασμός των αναδυόμενων προλετάριων στις πόλεις με τις απελπισμένες αγροτικές μάζες πρόσφερε στο αναρχικό κίνημα λαϊκή βάση και βαθιά επιρροή. Οι αναρχικοί ήταν βαθιά ριζωμένοι στην κοινωνία, μια κοινωνία που έβραζε από οργή.

Οι μαρξιστές θεωρητικοί κάνουν λάθος όταν ανάγουν την επιρροή των αναρχικών απλώς στην μη εκπλήρωση από την Ισπανία των σταδίων της ανάπτυξης. Η οικονομικίστικη λογική, η αντικατάσταση των ανθρώπων από την μεταφυσική κίνηση της ιστορίας, η αγνόησή του παράγοντα της παραγωγής ταυτοτήτων ήταν αιτία πολλών συντριβών για την Αριστερά. Αγνόησαν ότι επανάσταση του 1936 ήταν μόνο ένας κρίκος σε μια αλυσίδα βίαιων, υπέροχων εξεγέρσεων απελπισίας και ρομαντισμού. Είναι ενδεικτικό το παράδειγμα του Αλκόυ, όπου το 1873 οι εξεγερμένοι έκαψαν τα εργοστάσια, σκότωσαν τον δήμαρχο και τριγυρνούσαν επιδεικνύοντας τα κομμένα κεφάλια των αστυνομικών, μια επίδειξη δύναμης και ανηλεότητας. Η διαχείριση αυτής της οργής ήταν αδύνατη για τη σοσιαλδημοκρατία και τους κομμουνιστές. Πράγματι το κίνημα εξέφρασε τη βαθιά του αντίσταση στην έλευσή του καπιταλισμού, μια ανελέητη αντίσταση στην υλική πρόοδο, μια απέχθεια προς την κεντρική διεύθυνση. που ερμηνεύει και το χαμηλό επίπεδο του κομμουνισμού στις εξαθλιωμένες μάζες. Η πειθαρχία, η συγκεντροποίηση και η ενοποιητική ταυτότητα που έπρεπε να είναι ο κανόνας της πρωταρχικής καπιταλιστικής συσσώρευσης έγιναν εχθρικά σύμβολα για τις μάζες της Ισπανίας.

Προχωρώντας μέσα από διαρκείς εξεγέρσεις και άγριες καταστολές φτάνουμε το 1936 με όλες ης δυνάμεις έτοιμες. Ο Φράνκο που είχε ανδρωθεί στην άγρια καταστολή της εξέγερσης στις Αστούριες, βρισκόταν στο Μαρόκο (διατηρημένος στη θέση του από την «αριστερή» κυβέρνηση) και συγκέντρωνε το μπλοκ εξουσίας που θα οικοδομούσε με τον πλέον αυταρχικό τρόπο την ενοποίηση του πολιτικού χώρου της Ισπανίας στα πρότυπα της Ιταλίας – Γερμανίας. Η CNT είχε αποκαταστήσει έναν δίαυλο επικοινωνίας με την UGT, η νίκη των δημοκρατικών στις εκλογές του 1936 στηρίχθηκε στην, για πρώτη φορά, όχι και τόσο σθεναρή άρνηση συμμετοχής των αναρχικών σε αυτές (η πολιτική αμνηστία που αφορούσε 30.000 αγωνιστές ήταν κάτι που δεν μπορούσε να αγνοηθεί). Όμως όλες οι πολιτικές διεργασίες δεν ήταν έτοιμες για αυτό που τελικά καθόρισε τις εξελίξεις. Στο πραξικόπημα του Φράνκο η δεξιά είχε εναποθέσει τις ελπίδες της για γρήγορη και συντριπτική επικράτηση. Είναι μια αδυναμία της δεξιάς να μπορέσει να κατανοήσει ότι η εξέγερση πάντα θα είναι πιο αδύναμη στρατιωτικά, αλλά αυτό δεν σημαίνει τίποτα για την έκβαση μιας μάχης που κρίνεται κοινωνικά. Όμως καθώς την ώρα του πραξικοπήματος οι θεσμοί καταλύθηκαν, ο δρόμος έγινε νόμος και ο λαός επέβαλε με μια ανήκουστη δύναμη την αντίσταση. Είναι εκπληκτική η σκηνή που περιγράφουν, ο Μαλρώ στο βιβλίο του «Η Ελπίδα» όσο και ο Εντσενμπέργκερ στο «Σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας». Όταν κινήθηκε ο στρατός στη Βαρκελώνη ήχησαν οι σειρήνες των εργοστασίων και ξεχύθηκαν οι εργάτες με τις φόρμες όπου στην αρχή έπεφταν χωρίς καμία τακτική πάνω στους στρατιώτες. Η ελευθερία βρήκε την έκφρασή της σε ένα απίθανο οργιαστικό πανηγύρι. Οι λίγοι μήνες που φαινόταν ότι ήταν δυνατόν να πραγματοποιηθεί η ουτοπία ενός κόσμου χωρίς αρχηγούς, όπου οι ίδιοι οι άνθρωποι θα είχαν τον έλεγχο της ζωής τους, θα μείνει για πάντα μια ενεργή δυνατότητα.

Οι δομές με τις οποίες οι αναρχικοί εμπέδωσαν την κοινωνική τους απεύθυνση, ήταν οι CNT-FAI. Η CNT (1911) ήταν μια αναρχοσυνδικαλιστική οργάνωση. Ναι αλλά με μοναδικό όπλο την απεργία και τον κλεφτοπόλεμο. Από την απεργία όμως μέχρι την εξέγερση το βήμα που έμενε να διανυθεί ήταν μικρό. Το διεκδικητικό πλαίσιο είχε αφοριστεί, οι πολλές βελτιώσεις της ζωής των εργατών δεν έρχονταν μέσα από συμβάσεις, που ποτέ δεν υπέγραφε, αλλά από την δυναμική του αδιαμεσολάβητου αγώνα και της σύγκρουσης. Η FAI (1927) στην ουσία συγκρότησε σε μια πολιτική αναφορά την πολιτική επιρροή των αναρχικών. Και οι δύο έδειξαν ότι η ιδεολογική κυριαρχία επί ενός λαού είναι μια φενάκη, και όταν αποκοπήκαν από το κοινωνικό σώμα υπέπεσαν σε τραγικά σφάλματα.

«Φεύγουμε, το να φεύγεις σύμφωνα με ένα ποιητή σημαίνει κάτι σαν να πεθαίνεις, κι όμως για εμάς που δεν είμαστε ποιητές, η αναχώρηση ήταν πάντα σύμβολο της ζωής. Συνέχεια σε πορεία διαρκώς μέσα στο δρόμο, σαν αιώνιοι εβραίοι χωρίς πατρίδα. Έξω από το περιθώριο μιας κοινωνίας που για εμάς δεν έχει κανένα χώρο καλό για να ζήσουμε, ανήκουμε στην τάξη των καταπιεσμένων, δεν έχουμε θέση σε αυτό τον κόσμο, για εμάς το ταξίδι είναι πάντα μια ένδειξη ζωτικότητας».

Αυτά είναι τα λόγια με τα οποία ο Ασκάσο υποδέχθηκε την εξορία του στην Αφρική. Γιο άλλη μια φορά παρέα με τον Ντουρούτι. Στα λόγια αυτά έπρεπε να συμπυκνώνεται κάθε λόγος για τον Ισπανικό εμφύλιο.

Λύνουν και την δική μου εναγώνια απορία για τον άνθρωπο που στέκει χωρίς φόβο απέναντι στα όπλα που τον σκοπεύουν. Η εκτελέσεις του Λόρκα και του Φερέρ, η Γκουέρνικα, ο θάνατος των εργατών με τις φόρμες, ο Ασκάσο καθώς πέφτει κτυπημένος από σφαίρα εκείνη την πρώτη μέρα της επανάστασης, ένα ατελείωτο πάνελ μαρτύρων στολίζουν αυτόν τον απολύτως μη-μεταφυσικό ξεσηκωμό. Οι αναρχικοί έπαιξαν τεράστιο ρόλο στην δημιουργία ατμόσφαιρας εμφυλίου πολέμου, τον συνέδεσαν μάλιστα και με την γενική απεργία. Ο Δον Κιχώτης είχε περάσει την μαύρο-κόκκινη σημαία στη λόγχη του καθώς, εξηγώντας την εναγώνια αναζήτησή του, είπε ότι αυτή γίνεται «για να κτυπήσει την αδικία, να σώσει αυτούς που υποφέρουν και να φέρει το βασίλειο της δικαιοσύνης στη γη».

Οι αναρχικοί δεν ήταν απολύτως αρνητικοί απέναντι στην δημοκρατία μόνο για ιδεολογικούς λόγους, αλλά κυρίως για κοινωνικούς. Οι μάζες ήταν που αρνούνταν να αποσύρουν από τον τρόπο που σκέφτονταν τη δυνατότητα ολικής ρήξης. Η αδυναμία των αριστερών να αναδιανείμουν τη γη ήταν μια σαφής ένδειξη τόσο ορίων όσο και πολιτικής στόχευσης. Η επανάσταση του ‘36 δεν ήταν πολιτική αλλά κοινωνική, ένα πείραμα αυτοδιεύθυνοης, αυτοοργάνωσης που ξεπερνούσε κατά πολύ το NO PASARAN, Οι διεθνείς ταξιαρχίες ήρθαν στην Ισπανία σε μια πρωτοφανή ένδειξη αλληλεγγύης, κυρίως γιατί ήταν η πρώτη ορατή αντίσταση στην φαιά επέκταση. Καθώς στο βάθος του ουρανού χτίζονταν τα κρεματόρια των στρατοπέδων συγκέντρωσης δόθηκε η ευκαιρία ενός ηχηρού, ως εδώ. Το λάθος όμως βρίσκεται στην κυριαρχία του διλήμματος «φασισμός ή δημοκρατία». Οι αναρχικοί από τη διαχείριση του μίσους, την έκφραση της οργής που είχαν πάρει πλέον υλικές μορφές ενός κοινωνικού πειραματισμού της ελευθερίας, έμειναν άναυδοι μπροστά στο ερώτημα: γίνεται ταυτόχρονα επανάσταση και πόλεμος: Ο κομουνισμός απαντώντας καταφατικά σε αυτή την ερώτηση εξαπέλυσε μία ανείπωτη καταπίεση που αργότερα βάφτισε αποτελεσματική. Η Πράβδα στις 17 Δεκέμβρη 1936 σημειώνει πως ήρθε επιτέλους η ώρα του ξεκαθαρίσματος της Ισπανίας από αναρχικούς και τροτσκιστές που θα γίνει με τον ίδιο ζήλο που επιδείχθηκε στην Ε.Σ.Σ.Δ. Οι αναρχικοί όμως πολιτικοποιώντας την εξέγερση βρέθηκαν μπροστά σε μια διαχείριση που δεν τους αναλογούσε. Δεν πίστεψαν οι ίδιοι στην τεράστια δύναμη της αυθόρμητης έκφρασης της οργής και της ανάγκης για ολική ρήξη, κάθε βήμα λοιπόν από εκεί και πέρα θα συνοδεύεται από λάθη που θα καλύπτουν άλλα λάθη κλπ. Η ισπανική εξέγερση εμπεριείχε το κορυφαίο δίλημμα όλων των εξεγέρσεων που ενώ στην αρχή είναι έκφραση μιας μοναδικής ατομικής επιβίωσης, η επιβίωσή της ωστόσο εξαρτάται από την ικανότητά της να γίνει συλλογική χωρίς να χαθεί. Ο Καμύ θα πει πως υπάρχει ένα όριο στην καταπίεση πέρα από το οποίο αρχίζει η κοινή για όλους τους ανθρώπους έννοια της αξιοπρέπειας. Μίλησε για το είδος εκείνο της αλληλεγγύης που αναπτύσσεται στα δεσμά. Η αλληλεγγύη στηρίζεται πάνω στο κίνημα της εξέγερσης και αυτό με τη σειρά του δικαιώνεται με αυτή τη συνένοχή. Έτσι η Ισπανική επανάσταση είναι δικαιωμένη.

Σήμερα που τα στρατόπεδα συγκέντρωσης ξανάνοιξαν, που η ζωή επαναορίζεται με όρους χρησιμότητας, που οι προληπτικοί πόλεμοι έγιναν το δόγμα της υπεροχής του δυτικού πολιτισμού, που ολόκληρες ζώνες τίθενται στο περιθώριο της ζωής (γαλλικά προάστια, μετανάστες, άνεργοι, Αφρική), που η έννοια της συλλογικής ευθύνης ξαναέρχεται στο προσκήνιο από τα πρώην θύματά της (Ισραήλ-Παλαιστίνη), που η καταστολή διευρύνει τον χώρο δράσης της μέχρι την σκέψη, που η κρίση της σοσιαλδημοκρατίας είναι δομική και η ήττα του κομουνισμού ιστορική, που οι μηχανισμοί ενσωμάτωσης εκπροσώπησης έχουν διαλυθεί και οι -ισμοί έχουν χάσει κάθε ρόλο η κραυγή του Ισπανικού εμφυλίου δείχνει επίκαιρη όσο ποτέ. Βλέποντας μια νέα μορφή ριζοσπαστικοποίησής να ενώνει τους Ζαπατίστας με τα γαλλικά προάστια και την νεολαιίστικη εκδοχή της μη-συναίνεσης, όπως αυτή εκδηλώθηκε οε Γαλλία και Ελλάδα, νιώθουμε ότι υπάρχει μια οικειότητα 70 χρόνων. Μη εγκαθίδρυση, διάλυση της ιδεολογίας της προόδου, της ηθικής της αποτελεσματικότητας, αλληλεγγύη, αξιοπρέπεια, μη συναίνεση είναι στοιχεία όπου το ρεύμα αυτό της ριζοσπαστικοποίησης μπορεί να αντλήσει από εκείνες τις στιγμές. Η οσμή της υπόκωφης οργής ας γίνει οδηγός ώστε όταν ξαναηχήσουν οι σειρήνες των εργοστασίων να ξανακουστεί το σύντροφοι εμπρός!!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s