Άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα The Good Men Project. Η Robin DiAngelo είναι πρώην Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Πολυπολιτισμικής Εκπαίδευσης. Έχει βραβευτεί για το βιβλίο της Is Everyone Really Equal: An Introduction to Key Concepts in Social Justice Education (Teachers College Press, 2011) Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

Είμαι λευκή. Όταν παραδίδω διαλέξεις πάνω στο τι σημαίνει τι σημαίνει να είσαι λευκός σε μια κοινωνία βαθιά χωρισμένη και άνιση με βάση τη φυλή, εξηγώ πως οι λευκοί άνθρωποι που γεννιούνται και μεγαλώνουν στις Ηνωμένες Πολιτείες μεγαλώνουν σε μια κουλτούρα λευκού σοβινισμού. Περιλαμβάνω και τον εαυτό μου στον ισχυρισμό αυτό, καθώς απαριθμώ όλους τους τρόπους με τους οποίους κοινωνικοποιήθηκα ώστε να είμαι συνένοχος στο ρατσισμό. Δε μιλάω για τις ομάδες μίσους, τον οποίων προφανώς δεν είμαι μέλος. Και όχι δε μισώ τους λευκούς ανθρώπους. Απευθύνομαι στη πλειοψηφία του ακροατηρίου στο οποίο μιλάω, λευκούς προοδευτικούς σαν εμένα. Αν εκπλήσσει και αναστατώνει το ακροατήριο πως χρησιμοποιώ τον όρο για να πω εμείς και όχι αυτοί, αν και έχω ήδη έχω εξηγήσει πως το χρησιμοποιώ σημαίνει πως δεν άκουγαν. Η αναγνώριση αυτή θα έπρεπε να πυροδοτήσει μια κάποια επιτακτική αίσθηση πως η συνεχής εκπαίδευση είναι αναγκαία. Όμως κάθε φορά, ένα λευκό πρόσωπο προβάλει την αντίρρηση: Πραγματικά δε μου αρέσει αυτός ο όρος! Τον έχω συνδυάσει με την KKK και άλλες εθνικιστικές οργανώσεις. Γιατί δεν χρησιμοποιείτε ένα άλλο όρο; Είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα λευκής ευαισθησίας, αντί να μπουν σε ένα νέο πλαίσιο, μου ζητά ένας λευκός συμμετέχοντας να χρησιμοποιήσω γλώσσα που με την οποία είναι πιο άνετος και διατηρεί τον τωρινό τρόπο σκέψης του.

Πολλοί άνθρωποι, ιδιαίτερα μεγαλύτεροι λευκοί, συνδέουν τον όρο λευκός σοβινισμός με ανοιχτά ακραίες ομάδες μίσους. Για τους κοινωνιολόγους όμως λευκός σοβινισμός είναι ένας ιδιαίτερα περιγραφικός όρος για την κουλτούρα στην οποία ζούμε, μια κουλτούρα που εμφανίζει τους λευκούς ανθρώπους και όλα όσα σχετίζονται με αυτούς (λευκότητα) ως ιδανικά.

Ο λευκός σοβινισμός καταγράφει την απόλυτα κεντρική θέση και την υποτιθέμενη υπεροχή των ανθρώπων που ορίζονται ή αντιμετωπίζονται ως λευκοί, και τις πρακτικές που βασίζονται πάνω σε αυτή την υπόθεση. Ο λευκός σοβινισμός δεν είναι απλά η ιδέα ότι οι λευκοί είναι ανώτεροι των άλλων φυλών (αν και φυσικά περιέχει και αυτό), αλλά μια βαθύτερη υπόθεση που στηρίζει αυτή την ιδέα – τον ορισμό των λευκών σαν το κανόνα ή το πρότυπο για τον άνθρωπο, και οι άνθρωποι των άλλων φυλών είναι εγγενείς παρεκκλίσεις από το κανόνα αυτό.

Έτσι όταν οι μελετητές των φυλετικών σχέσεων χρησιμοποιούν τον όρο λευκός σοβινισμός, δεν τον χρησιμοποιούμε με τον ίδιο τρόπο που το κάνει η κυρίαρχη κουλτούρα. Ούτε τον χρησιμοποιούμε για να επισημάνουμε σχέσεις πλειοψηφίας εναντίον μειοψηφίας. Η εξουσία δεν βασίζεται σε αριθμούς αλλά στη θέση. Χρησιμοποιούμε τον όρο για να αναφερθούμε κοινωνικοπολιτικό οικονομικό σύστημα κυριαρχίας βασισμένο σε φυλετικές κατηγορίες που ευνοούν εκείνους που ορίζονται και εκλαμβάνονται ως λευκοί. Το σύστημα αυτό στηρίζεται στην ιστορική και παρούσα άθροιση δομικής ισχύος που πριμοδοτεί, επικεντρώνεται και ανυψώνει τους λευκούς ανθρώπους σαν ομάδα. Αν για παράδειγμα δούμε τη φυλετική σύσταση των ανθρώπων που ελέγχουν τους θεσμούς μας, βλέπουμε πως για το 2016-2017:

 

  • Γερουσία: 90% λευκοί
  • Κυβερνήτες: 96% λευκοί
  • Υψηλά ιστάμενοι στρατιωτικοί σύμβουλοι: 100% λευκοί
  • Πρόεδρος και αντιπρόεδρος: 100% λευκοί
  • Υπουργικό συμβούλιο: 91% λευκοί
  • Άνθρωποι που αποφασίζουν ποια τηλεοπτικά προγράμματα βλέπουμε: 93% λευκοί
  • Άνθρωποι που αποφασίζουν ποια βιβλία θα διαβάσουμε: 90% λευκοί
  • Άνθρωποι που αποφασίζουν ποιες ιστορίες θα διερευνηθούν: 85% λευκοί
  • Άνθρωποι που αποφασίζουν ποια μουσική θα παραχθεί: 95% λευκοί
  • Δάσκαλοι: 83% λευκοί
  • Καθηγητές κολλεγίων πλήρους απασχόλησης: 84% λευκοί
  • Ιδιοκτήτες επαγγελματικών ανδρικών ομάδων ποδοσφαίρου: 97% λευκοί

Οι αριθμοί αυτοί δεν είναι θέμα «καλοί άνθρωποι» εναντίον «κακών ανθρώπων». Είναι ζήτημα εξουσίας, ελέγχου και κυριαρχίας από μια φυλετική ομάδα με συγκεκριμένη εικόνα για τον εαυτό του, αντίληψη και σύνολο συμφερόντων σε θέση που να μπορεί να διασπείρει την εικόνα και αντίληψη αυτή και να προστατέψει τα συμφέροντα αυτά σε όλο το εύρος της κοινωνίας.

Για ένα ξεκάθαρο παράδειγμα του τι σημαίνει να έχεις θεσμικό έλεγχο και να το χρησιμοποιείς προς όφελος της δικής σου φυλετικής ομάδας, μπορούμε να δούμε το δικαίωμα ψήφου των γυναικών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μόνο οι λευκοί άνδρες μπορούσαν να δώσουν το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες γιατί οι λευκοί άνδρες έλεγχαν την κυβέρνηση (και όλους τους άλλους θεσμούς επιτρέποντας τους να διαδώσουν και να επιβάλλουν την πατριαρχία σε όλη την κοινωνία). Ακόμη το κάνουν. Ενώ οι γυναίκες μπορούσαν να είναι προκατειλημμένες έναντι των ανδρών και να κάνουν διακρίσεις εναντίον συγκεκριμένων ανδρών σε μεμονωμένες περιπτώσεις, οι γυναίκες ως ομάδα δεν μπορούσαν να αρνηθούν τα πολιτικά δικαιώματα σε όλους τους άνδρες. Οι άνδρες σαν ομάδα μπορούσαν να αρνηθούν σε όλες τις γυναίκες τα πολιτικά τους δικαιώματα. Μόλις οι λευκοί άνδρες επιτέλους έδωσαν το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες, μόνο οι λευκοί άνδρες μπορούσαν μετά να αρνηθούν το δικαίωμα αυτό στις γυναίκες (και άνδρες) των άλλων φυλών. Οι λευκοί άνδρες γράφουν ακόμη και την ιστορία που μας λέει πως οι «γυναίκες» πήραν το δικαίωμα ψήφου, και διαγράφει την πραγματικότητα πως δεν δόθηκε ισότιμα σε όλες τις φυλές. Ο όρος λευκός σοβινισμός μας επιτρέπει να συλλάβουμε την συγκεντρωτική και πολυδιάστατη φύση του λευκού ελέγχου.

Ενώ η κυρίαρχη φυλετική/εθνική ομάδα σε άλλες κουλτούρες μπορεί να μην είναι λευκή (για παράδειγμα οι Κινέζοι κυβερνούν τους Θιβετιανούς και οι Θιβετιανοί μπορεί να βιώνουν ρατσισμό από του Κινέζους), υπάρχει μια παγκόσμια διάσταση στο λευκό σοβινισμό. Μέσα από τα μαζικά μέσα, την εταιρική κουλτούρα, τη διαφήμιση, την Αμερικάνικη ιδιοκτησία των παραγωγικών βιομηχανιών, την στρατιωτική παρουσία, τις ιστορικές αποικιοκρατικές σχέσεις, την ιεραποστολική δουλειά και άλλα μέσα, ο λευκός σοβινισμός διαδίδεται σε ολόκληρο το πλανήτη. Ένας από τους κύριους τρόπους που διαδίδεται είναι μέσα από τις απεικονίσεις στα μέσα που έχουν ένα βαθύ αντίκτυπο στο πως βλέπουμε το κόσμο. Με δεδομένο το ρόλο των μέσων στη σύγχρονη ζωή, οι ταινίες διαμορφώνουν τις ιδέες μου για τον έρωτα, τις συγκρούσεις, την οικογένεια, τη φιλία, τη σεξουαλικότητα, την εγκληματικότητα, την αίσθηση της ομοιότητας και της διαφορετικότητας.

Αυτοί που γράφουν και σκηνοθετούν ταινίες είναι οι πολιτιστικοί μας αφηγητές, οι ιστορίες που λένε διαμορφώνουν την οπτική μας για το κόσμο. Με δεδομένο πως η πλειοψηφία των λευκών ανθρώπων ζουν σε φυλετική απομόνωση από ανθρώπους άλλων φυλών (και ιδιαίτερα μαύρων ανθρώπων) και έχουν ελάχιστες αυθεντικές διαφυλετικές σχέσεις, οι λευκοί επηρεάζονται βαθιά από τα φυλετικά μηνύματα στις ταινίες. Από τις 100 πιο πετυχημένες εμπορικά ταινίες παγκόσμια το 2016 οι 95 ήταν σκηνοθετημένες από λευκούς Αμερικάνους (οι 99 από αυτές από άνδρες). Αυτή είναι αξιοθαύμαστα ομογενής ομάδα σκηνοθετών. Επειδή αυτοί οι άνδρες είναι πιθανά στη κορυφή της κοινωνικής ιεραρχίας (με όρους φυλής, τάξης και φύλου), είναι απίθανο να έχουν μια μεγάλη ποικιλία σε αυθεντικές ισότιμες διαφυλετικές σχέσεις. Όμως είναι σε θέση να απεικονίσουν το φυλετικό «άλλο». Ως επακόλουθο οι απεικονίσεις του «άλλου» είναι ιδιαίτερα στενές και προβληματικές, και ενισχύονται ξανά και ξανά.

Ας δούμε για παράδειγμα την ιστορία του Jackie Robinson. Ο Robinson έγινε διάσημος ως «ο πρώτος Αφροαμερικάνος που ξεπέρασε τη γραμμή του χρώματος και έπαιξε στη μεγάλη κατηγορία του μπέιζμπολ». Ενώ ο Robinson ήταν σίγουρα ένας εκπληκτικός αθλητής, η ιστορία αυτή τον παρουσιάζει ως φυλετικά ιδιαίτερο, ένας μαύρος άνδρας που πέρασε αυτή τη γραμμή μόνος του. Το κρυφό νόημα είναι ότι ο Robinson είχε ότι χρειαζόταν να παίξει μαζί με τους λευκούς, σαν να μην υπήρξε μαύρος αθλητής πριν από αυτό που ήταν αρκετά δυνατός να ανταγωνιστεί σε αυτό το επίπεδο. Φανταστείτε αν αντίθετα η ιστορία ήταν κάπως έτσι: «Jackie Robinson, ο πρώτος μαύρος άνδρας που οι λευκοί του επέτρεψαν να παίξει στις μεγάλες κατηγορίες». Αυτή είναι μια πολύ κρίσιμη διαφορά γιατί δεν έχει σημασία πόσο φανταστικός παίχτης ήταν ο Robinson, δεν θα μπορούσε να παίξει στις μεγάλες κατηγορίες αν οι λευκοί – που ελέγχουν το θεσμό – δεν το επέτρεπαν. Αν προσπαθούσε να μπει στο γήπεδο πριν οι του δώσουν την άδεια οι λευκοί ιδιοκτήτες και αυτοί που φτιάχνουν τους κανόνες, η αστυνομία θα το συλλάμβανε.

Τα αφηγήματα της φυλετικής εξαιρετικότητας κρύβουν την πραγματικότητα του συνεχιζόμενου θεσμικού ελέγχου των λευκών ενώ ενισχύουν τις ιδεολογίες του ατομισμού και της αξιοκρατίας. Κάνουν ακόμη ζημιά στους λευκούς συμμάχους, που πίσω από τα φώτα εργάστηκαν πολύ και σκληρά για να ανοίξουν το γήπεδο για τους Αφροαμερικανούς παίχτες. Οι σύμμαχοι αυτοί θα μπορούσαν να είναι τα τόσο απαραίτητα πρότυπα για τους άλλους λευκούς (αν και στην περίπτωση της άρσης του φυλετικού διαχωρισμού στο μπέιζμπολ, οι σύμμαχοι αυτοί είχαν οικονομικό κίνητρο).

Ο λευκός σοβινισμός σαν μια ισχυρή ιδεολογία που προωθεί την ιδέα της λευκότητας ως το ιδανικό για την ανθρωπότητα είναι ιδιαίτερα εμφανής σε χώρες που είχαν ιστορία αποικιοκρατίας από Δυτικά έθνη. Ο Charles Mills (1997)1 περιγράφει το λευκό σοβινισμό ως «… το ανώνυμο πολιτικό σύστημα που έχει διαμορφώσει το σύγχρονο κόσμο σε αυτό που είναι σήμερα». Σημειώνει πως ενώ ο λευκός σοβινισμός διαμόρφωσε την πολιτική σκέψη στη Δύση στο πέρασμα εκατοντάδων ετών, σπάνια γίνεται αναφορά σε αυτόν. Με το τρόπο αυτό ο λευκός σοβινισμός, πρακτικά γίνεται αόρατος ενώ άλλα πολιτικά συστήματα – σοσιαλισμός, καπιταλισμός, φασισμός – αναγνωρίζονται και είναι αντικείμενο μελέτης. Στην πράξη το μεγαλύτερο μέρος της ισχύς του αντλείται από την αορατότητα του – οι θεωρούμενες ως δεδομένες πλευρές της λευκής υπεροχής που εγγυόνται όλα τα άλλα πολιτικά και κοινωνικά συμβόλαια. η λευκή άρνηση του όρου λευκός σοβινισμός μας εμποδίζει από την μελέτη αυτού του συστήματος. Αν δεν τον αναγνωρίσουμε, δεν μπορούμε να τον εμποδίσουμε.

Κατονομάζοντας το λευκό σοβινισμό αλλάζει τη συζήτηση γιατί μεταφέρει το πρόβλημα στους λευκούς ανθρώπους, εκεί που ανήκει. Επιπλέον μας δείχνει την κατεύθυνση της πρακτικής προσπάθειας που είναι μοναδικά δική μας, να αντιμετωπίσουμε την συνενοχή και ην επένδυσή μας στο ρατσισμό. Αυτή η προσπάθεια περιλαμβάνει όλους τους λευκούς ανθρώπους, ακόμα και τους προοδευτικούς λευκούς. Κανένας από εμάς δεν απείχε από την διαμόρφωσή του από την εμποτισμένη με το λευκό σοβινισμό κουλτούρα μας. Πρόσφατες έρευνες στην εγγενή προκατάληψη έδειξαν πως όλοι οι άνθρωποι παρουσιάζουν φυλετική μεροληψία, πως στις περισσότερες περιπτώσεις είναι υποσυνείδητη και εμφανίζεται στις πράξεις μας. Επειδή λευκοί άνθρωποι είναι στον έλεγχο των θεσμών, η φυλετική μας μεροληψία έχει εμποτίσει και ενσωματωθεί σε όλο το εύρος της κοινωνίας μας και λειτουργεί προς όφελος όλων των λευκών ανθρώπων, ανεξάρτητα από τις προθέσεις, την επίγνωση ή την εικόνα του εαυτού μας. Η δουλειά μας είναι να μην εξαιρέσουμε τους εαυτούς μας από την επίπτωση αυτών των παραγόντων επηρεασμού, αλλά να προσπαθούμε συνεχώς να αναγνωρίσουμε πως αυτές οι δυνάμεις μας διαμορφώνουν και εκφράζονται στις ζωές μας, και να εμποδίσουμε αυτές τις εκφράσεις.

Ο όρος λευκός σοβινισμός μοιάζει να απορρίπτεται ιδιαίτερα από τους λευκούς που συμμετείχαν στις κινητοποίησης του κινήματος των πολιτικών δικαιωμάτων στα 1960. Για όσους από εσάς συμμετείχατε, καταλαβαίνω πως μπορεί να έχετε ιδιαίτερα αρνητικούς συνειρμούς με τον όρο. Για αυτό αφήστε με να αναγνωρίσω πως η συμμετοχή σας ήταν κρίσιμη. Εγώ και πολλοί άλλοι είμαστε ευγνώμονες για τον ακτιβισμό σας. Ο ρατσισμός ενάντια στον οποίο διαδηλώσατε προερχόταν από λευκούς ανθρώπους (όπως συμβαίνει πάντα). Για αυτό ήταν πρόβλημα μας, όπως ήταν πάντοτε. Ήταν απαραίτητο να συμμετέχουμε. Ακριβώς επειδή οι φωνές μας είχαν μεγαλύτερη νομιμοποίηση από το λευκό σοβινισμό, χρειάζονταν να χρησιμοποιήσουμε αυτές τις φωνές για να αμφισβητήσουμε το apartheid εκείνης της εποχής. Ευχαριστώ ειλικρινά όλους τους λευκούς ανθρώπους που ρίσκαραν τους εαυτούς τους για να διαδηλώσουν.

Έχοντας πει αυτά, τώρα μπορούμε να προχωρήσουμε στο επόμενο σημείο: διαδηλώνοντας στα 1960 δεν σας πιστοποιεί ως ελεύθερους ρατσισμού δίχως ανάγκη επαναπιστοποίησης. Ούτε σας απάλλαξε από οποιαδήποτε επιπλέον ευθύνη απέναντι στα άτομα άλλων φυλών. Μπορεί ακόμη να υπήρχαν πιο αμβλείες (για τους λευκούς) μορφές ρατσισμού που εμφανιζόταν καθώς διαδηλώνατε; Δεν μιλάω για τύπους ρατσισμού που περιλαμβάνουν τις αντλίες νερού στους διαδηλωτές ή τα ξυλοκοπήματα στις ουρές για φαγητό. Φυσικά και ήσασταν, και είστε, εναντίον τέτοιων ακραίων εκφράσεων. Μιλάω για τις εκφράσεις του λευκού προοδευτικού ρατσισμού που στηρίζουν αυτές τις ακραίες μορφές, το σύνδρομο του λευκού σωτήρα που πιθανά φέρατε μαζί σας (πως θα μπορούσατε διαφορετικά άλλωστε – ήσασταν προϊόν της κουλτούρα σας), η συγκαταβατικότητα και το πατρονάρισμα, ο θαυμασμός του πόσο ευφραδείς ήταν οι μαύροι άνθρωποι, ακόμη και όταν καπελώνατε το κίνημά τους. Μιλάω για τους λόγους που οδήγησαν σήμερα τους ανθρώπους να δρουν διαφορετικά, γιατί έχουμε το Black Lives Matter (BLM) και το Showing Up for Social Justice (SURJ)2. Το BLM ηγείται, το SURJ αναμένεται να ακολουθήσει την κατεύθυνση του BLM.

Αν δούμε πιο προσεκτικά τις ιστορίες που λέμε για τον Jackie Robinson, τους εαυτούς μας και τον ακτιβισμό μας, βλέπουμε πως οι ιστορίες αυτές κρύβουν το λευκό σοβινισμό με το να κάνουν αόρατα τους λευκούς, το λευκό προνόμιο και τις ρατσιστικές πολιτικές και πρακτικές των θεσμών που ελέγχουμε. Αυτό είναι που χρειάζεται να κάνουμε εμφανές, να καταλάβουμε και να εμποδίσουμε.

Έτσι λοιπόν δεν θα σταματήσω να χρησιμοποιώ τον όρο λευκός σοβινισμός.

Δεν είναι δουλειά αυτών που εμπλέκονται σήμερα στο κίνημα να αλλάξουμε τη γλώσσα για επιπλέον λευκή παρηγοριά. Στην πραγματικότητα αυτό είναι η αποκορύφωση του λευκού προνομίου. Η δουλειά των λευκών ανθρώπων είναι να ξεφύγουμε από τις ζώνες ασφαλείας μας, αν καταλάβουμε πως τα πράγματα έχουν αλλάξει και να ξεκινήσουμε την συνεχή εκπαίδευση και ανάπτυξη των ικανοτήτων μας. Το ίντερνετ είναι γεμάτο με εξεραι6ικούς οδηγούς πως να το κάνουμε αυτό. Η ανικανότητα (ή η άρνηση) να το κάνουμε αυτό λειτουργεί σαν μορφή αντίστασης να αλλαγής και προστασίας μιας πολύ στενής και προβληματικής κοσμοαντίληψης. Η αντίσταση αυτή δεν είναι καλοήθης, λειτουργεί έτσι ώστε να διατηρεί το φυλετικό στάτους κβο. Δεν υπάρχει ουδέτερη στάση. Χρειάζεται να κινούμαστε συνεχώς προς τα εμπρός, γιατί το αποκαλούμε όπως είναι: λευκός σοβινισμός.

 

 

  1. https://sites.sas.upenn.edu/educationglobal/files/ebooksclub-org__the_racial_contract.pdf
  2. http://www.showingupforracialjustice.org

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s