Άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα New Compass. Ο Yavor Tarinski συμμετέχει στην συντακτική ομάδα του περιοδικού Βαβυλωνία και στο Agora International ως βιβλιογράφος. Είναι μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του TRISE, έχει γράψει μπροσούρες, βιβλία και άρθρα για την άμεση δημοκρατία. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

«Σκεφτείτε απλά πως η παλιά ιεραρχία προσπαθεί συνεχώς να βρει ποιος είναι ο καλύτερος ανάμεσά μας… και πιστεύω πως αυτό είναι κακή ιδέα. Δεν είναι οι καλύτεροι, οι σπουδαιότεροι αλλά οι διαφορετικοί που είναι όμορφοι. Δεν θέλω να δω αν κάποιος είναι καλύτερος ή όχι καλύτερος από εμένα: θέλω να μάθω αν κάτι είναι διαφορετικό. Αυτό από την δική μου οπτική είναι αυτό που αποκαλούμε δημοκρατική παιδεία»

Yaacov Hecht

 

 

Η επίτευξη μιας συνολικής κοινωνικής αλλαγής απαιτεί ριζική αλλαγή των πάντων. Συχνά όμως το ξεχνάμε αυτό και τα επαναστατικά κινήματα εστιάζουν σε ορισμένες πλευρές της ζωής, όπως η «φετιχοποίηση» της οικονομίας. Υπάρχουν πολλοί λόγοι για αυτό, και ένας από αυτούς είναι η παιδεία.

Στον βαθιά οικονομίστικο κόσμο μας, ο καθένας μας αντιμετωπίζεται σαν γρανάζι με συγκεκριμένα καθήκοντα σε έναν ιεραρχικό μηχανισμό. Αναπόφευκτα αυτό αντικατοπτρίζεται σε μεγάλα τμήματα του σύγχρονου εκπαιδευτικού συστήματος. Η εξειδίκευση εισάγεται στη ζωή κάποιου όσο πιο νωρίς γίνετε. Όμως όπως επισημαίνει ο φιλόσοφος Κορνήλιος Καστοριάδης, αυτό είναι ιδιαίτερα καταστροφικό για την προσωπικότητα των παιδιών όπως και αυτοκαταστροφικό. Με το ταχύ ρυθμό της τεχνολογικής εξέλιξης στις μέρες μας, αυτή η στενή εξειδίκευση απλά δεν μπορεί να συμβαδίσει και νέα προγράμματα επανεκπαίδευσης ενηλίκων εισάγονται συνεχώς. Αλλά για να είναι δυνατή η απορρόφηση της νέας γνώσης, συνεχίζει ο Καστοριάδης, κάποιος πρέπει να έχει ευρεία εκπαιδευτική βάση και για όσο η βάση αυτή μέσω της πρώιμης εξειδίκευσης διατηρείται ιδιαίτερα στενή, η όψιμη εκπαίδευση γίνεται αδύνατη. Το μεγάλωμα της κρίσης δημιουργείται στο εκπαιδευτικό πεδίο.

Η κρίση αντιμετωπίστηκε με τις ίδιες εξηγήσεις που χρησιμοποιήθηκαν για να δικαιολογήσουν την ανάγκη για τεχνοκρατικές ιεραρχίες που καθορίζουν κάθε πτυχή της σημερινής κοινωνίας. Το αφήγημα αυτό βασίζεται στις αιτιοκρατικές υποθέσεις αδιαμφισβήτητων «αληθειών» πως οι λίγοι φωτισμένοι μπορούν να καταλάβουν και έτσι να ηγηθούν των υπολοίπων. Το περιεχόμενο και οι οργανωτικές δομές των σημερινών εκπαιδευτικών συστημάτων ακολουθούν αυτή τη λογική και όπως το θέτει ο Ivan Illich, λειτουργούν ως «διαφημιστικές εταιρίες που σε κάνουν να πιστέψεις πως χρειάζεσαι την κοινωνία όπως ακριβώς είναι». Ο παράξενος κόσμος της τεχνοκρατικής γνώσης απαιτεί την υπάκουη απορρόφηση προκαθορισμένων αληθειών και έτσι υπάρχει ελάχιστος χώρος για σκέψη. Σύμφωνα με τον Illich, «ένα άτομο με καθοδηγημένο μυαλό αντιλαμβάνεται τον κόσμο σαν μια πυραμίδα εμπιστευτικών πακέτων προσβάσιμα μόνο σε όσους φέρουν τις σωστές ετικέτες». Η «πραγματική» οικονομία απαιτεί και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, μαζί με την υπόλοιπη δραστηριότητα της κοινωνίας πρέπει να παράξουν το κατάλληλο προϊόν (στη περίπτωση της εκπαίδευσης – το εργαζόμενο/αυτοαπασχολούμενο με τις κατάλληλες γνώσεις) για να την ικανοποιήσει.

Ωστόσο είναι δυνατόν τα πράγματα να μπορούν να επανακαθοριστούν με ένα εντελώς διαφορετικό τρόπο. Υπάρχουν συμμετοχικές και βασισμένες στην ισονομία εναλλακτικές μορφές, που εμφανίζονται και ήδη υπάρχουν σε άλλες εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής που μπορούν να συμπεριληφθούν στο πεδίο της παιδείας. Ο θεωρητικός της δημοκρατικής παιδείας, ο Yaacov Hecht, χαρακτηρίζει την παλιά και την παρούσα κυρίαρχη εκπαιδευτική πραγματικότητα «εποχή της ιεραρχίας», δηλαδή μια κατάσταση που ο μαθητής κάνει κάτι που κάποιος από πάνω του υποδεικνύει τι να κάνει, και έτσι δεν αποκτά κάποια πραγματική γνώση. Μας καλεί να φύγουμε από αυτή τη κατάσταση και να μπούμε στην «εποχή της γνώσης», στην οποία η γνώση αναπτύσσεται μέσα από την διαβουλευτική δικτύωση διαφορετικών και αυτόνομων ατόμων.

 

Επαναπροσδιορίζοντας την εκπαίδευση

 

Με αυτό κατά νου πρέπει να ξανασκεφτούμε τι θεωρούμε σήμερα εκπαίδευση. Τον τρόπο που σήμερα είναι θεσμοθετημένη δείχνει πως ουσιαστικά βασίζεται στην μεταφορά πληροφορίας που είναι προκαθορισμένη και ρέει από πάνω προς τα κάτω. Έτσι το φαντασιακό που αναπαράγει αντανακλά τις πηγές αυτής της πληροφορίας.

Υπάρχει ωστόσο, ακόμη ένα πλαίσιο εκπαίδευσης, ως πράξεις γνώσης που ασκούν κριτική και αναιρούν αυτή τη μηχανική μετάδοση. Αν η σύγχρονη τεχνολογία κάνει την απομνημόνευση και τη διατήρηση της γνώσης εξαιρετικά ευκολότερη από ποτέ, τότε υπάρχει μικρή ή καμία ανάγκη οι άνθρωποι να συμμετέχουν σε αυτή τη τυποποιημένη διαδικασία. Αντίθετα ανοίγει χώρο ώστε να συμμετέχουμε σε αυτό το οποίο είμαστε καλύτεροι – δημιουργική φαντασία.

Η απελευθερωτική αντίληψη της παιδείας προϋποθέτει την οριζοντοποίηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Κάθε άτομο έρχεται σε επαφή με τη πληροφορία πρώτα από όλα για το προσωπικό του στοχασμό. Έπειτα υπάρχει ένα συλλογικό, κοινωνικό επίπεδο όπου όλα αυτά τα άτομα συζητούν και σκέφτονται πάνω σε αυτή συλλογικά. Η διαδικασία αυτή ατομικής και κοινωνικής κριτικής σκέψης παράγει γνώση που ταυτόχρονα περιέχει την σοφία του παρελθόντος και τη τόλμη του παρόντος και προσπαθεί να προβάλει στο πιθανό περιεχόμενο του μέλλοντος. Ο Paulo Freire, συγγραφέας του Αγωγή του Καταπιεζόμενου1, στέκεται στην σημασία που έχει η κριτική μελέτη (που χρειάζεται διάλογο και στοχασμό) στην παραγωγή της γνώσης σύμφωνα με αυτόν «όταν ο αναγνώστης επιτυγχάνει κριτική κατανόηση του αντικειμένου για το οποίο μιλάει ο συγγραφέας, ο αναγνώστης ξέρει το νόημα του κειμένου και γίνεται συ-συγγραφέας αυτού του νοήματος. […] Ο αναγνώστης επεξεργάστηκε και ανακατασκεύασε το νόημα το νόημα του κειμένου».

Η σύγχρονη αναζήτηση εκπαιδευτικής βελτίωσης δεν μπορεί απλά να υποβιβαστεί στην ανανέωση του διδασκόμενου περιεχομένου. Αντίθετα νέες θεσμικές μορφές πρέπει να δημιουργηθούν που να προσομοιάζουν στις αντιλήψεις της γνώσης και της μάθησης που περιεγράφηκαν πιο πάνω. Αυτό θα επιστρέψει στους ανθρώπους να μην απορροφάν μόνο πληροφορίες αλλά και να κατανοούν και να αναπτύσσουν την πληροφορία περεταίρω, και ταυτόχρονα να συνηθίσουν σε μια διαλεκτική πολιτική κουλτούρα που θα εμπλούτιζε πιθανώς την γενικότερη δημόσια ζωή.

 

Η ανοιχτή συνέλευση ως συστατικό της εκπαίδευσης

 

Μια ολιστική προσέγγιση στην παιδεία σημαίνει πως η οργανωτική δομή τέτοιων θεσμών πρέπει να μοιάζει σε μεγάλο βαθμό στο περιεχόμενο που προσπαθούν να διδάξουν. Αυτό σημαίνει, όπως σημειώνει ο Yaacov Hecht, ένα σχολείο δεν μπορεί να διδάσκει την δημοκρατία αλλά να παραμένει μη δημοκρατικό. Αν θέλουμε να δημιουργήσουμε ανθρώπινα όντα που θα είναι αυτόνομα και συνεργατικά, δεν αρκεί να του πούμε πως πρέπει να γίνει έτσι, αλλά να τον αφήσουμε να βιώσει αυτές τις αρχές και να τις αγκαλιάσει.

Η ανοιχτή συνέλευση είναι μια θεσμική μορφή που επιτρέπει τέτοιες εμπειρίες. Δίνει την δυνατότητα στις κοινότητες να αποκτήσουν την ικανότητα να διαχειριστούν τις υποθέσεις τους και να επηρεάσουν την εκπαιδευτική διαδικασία. Ο θεσμός των συνελεύσεων στην εκπαίδευση όμως, δεν σημαίνει πως ο ρόλος του δασκάλου πρέπει να καταργηθεί, αλλά αντίθετα η αυθεντία του να αντικατασταθεί με πιο διαλεκτική και υποστηρικτική καθοδήγηση.

Αν η εισαγωγή ανοιχτών συνελεύσεων στους εκπαιδευτικούς θεσμούς είναι να έχει κάποιο νόημα, τότε πρέπει να αντικαταστήσουν τα συγκεντρωτικά σώματα λήψης αποφάσεων, που τώρα είναι διευθύνουν τα σχολεία και τα πανεπιστήμια. Έτσι η διαχείριση τους καθώς και η διαμόρφωση της διδακτικής διαδικασίας, θα επιτυγχάνεται με ένα διαλεκτικό και διαβουλευτικό τρόπο μεταξύ δασκάλων, γονέων, μαθητών και προσωπικού.

Υπάρχουν πολλά πλεονεκτήματα στην εγκαθίδρυση τέτοιων συμμετοχικών σωμάτων. Αναμεσά τους είναι:

  • η δημιουργία πολιτικής κουλτούρας
  • η δημιουργία καλά τεκμηριωμένων απόψεων
  • η κατανόηση και αναδιαμόρφωση της γνώσης μέσα από το διάλογο
  • η ενθάρρυνση της ανάληψης ευθυνών
  • η ανάπτυξη των ρητορικών δεξιοτήτων
  • η αναγέννηση της φιλοσοφίας

Τέτοιες πρακτικές μπορούν εν δυνάμει να απελευθερώσουν την ανθρώπινη δημιουργικότητα από την τεχνοκρατική λογική που την περιορίζει και κυριαρχεί πάνω από τις σύγχρονες κοινωνίες γιατί η λήψη αποφάσεων είναι αυτό που διακρίνει εμάς από τις μηχανές και τα απλά αντικείμενα. Αυτές οι πρακτικές θα ενθαρρύνουν τις διαφορές μας, βάζοντας τα θεμέλια  ενός υγιούς πολιτικού πλουραλισμού πάνω στον οποίο η κοινωνία μας θα ανθήσει.

Η εκπαιδευτική δυνατότητα της άμεσης δημοκρατίας αναγνωρίζεται και από όσους εφαρμόζουν αντίστοιχες μεθόδους, όπως ο συνιδρυτής του σχολείου στην Αγγλία «Summerhill»2, A.S. Neill σύμφωνα με τον οποίο η αυτοδιεύθυνση είναι το «πιο πολύτιμο προσόν στην παιδεία και στη ζωή», ενώ η γενική συνέλευση είναι «πιο σημαντική από όλα τα σχολικά εγχειρίδια στο κόσμο». Ο Yaacov Hecht, ένας από τους ιδρυτές του δημοκρατικού σχολείου στη Χαντέρα3 του Ισραήλ, τονίζει την σημασία της αλληλοδιδακτικότητας, ζητώντας τη δημιουργία «σχολικών τάξεων όπου όλοι διδάσκουν όλους».

 

Συμπέρασμα

 

Η ανάγκη για ριζική αλλαγή στη εκπαίδευση αναγνωρίζεται από όλους. Όμως οι πιο πολλές προσπάθειες μεταρρύθμισης της περιορίζονται, όπως σημειώνει ο Καστοριάδης, από το σύνολο του κοινωνικού πλαισίου, που βαθαίνει την παρούσα κρίση. Έτσι κάθε προσπάθεια να εκδημοκρατιστεί το περιεχόμενο που διδάσκεται πρέπει να συνοδευτεί από τον εκδημοκρατισμό ολόκληρης της διαχειριστικής δομής του εκπαιδευτικού συστήματος, όπως και κάθε άλλης πτυχής της κοινωνικής ζωής. Με το τρόπο αυτό ένας θα ανοίξει ένας πραγματικά δημόσιος χώρος από την ίδια την κοινωνία που θα ανταποκρίνεται στις δικές της ανάγκες και επιθυμίες. Διαφορετικά κινδυνεύουμε να εξακολουθήσουμε να κυνηγάμε την ουρά μας, προσπαθώντας να διορθώσουμε την επιφάνεια, ενώ αμελούμε τα σαπισμένα θεμέλια που σταδιακά διαβρώνουν όλο το οικοδόμημα.

 

Περισσότερα κείμενα για την άμεση δημοκρατία και τα κοινά στο προσωπικό blog του Yavor Tarinski: https://towardsautonomyblog.wordpress.com

 

  1. http://sdes.espivblogs.net/files/2013/03/φρειρε_η-αγωγη-του-καταπιεζομενου.pdf
  2. http://www.summerhillschool.co.uk
  3. http://www.democratics.org.il

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Yavor Tarinski: Εκδημοκρατίζοντας την παιδεία

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s