Άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα OpenDemocracy 50.50. Ο Adem Ferijaz έχει σπουδάσει Διεθνείς Σχέσεις στο Ινστιτούτο Πολιτικών Σπουδών του Παρισιού, άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στο openDemocracy, Der Standard κλπ. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας. (Εικόνα Hermin Abramovitch)

 

Προειδοποίηση περιεχομένου: βιασμός, έμφυλη βία 

 

Το «σπίτι του Karaman1» ήταν στρατόπεδο βιασμού που είχε στηθεί κοντά στη Φότσα, μια πόλη στα ανατολικά της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Δεν ήταν το μόνο σπίτι βιασμού που είχε στηθεί, κυρίως από Σέρβους, στο πόλεμο της Βοσνίας που σάρωσε τη χώρα από το 1992 ως το 1995 και που η σεξουαλική βία είχε χρησιμοποιηθεί ως όπλο πολέμου2. Τα θύματα ήταν κυρίως Μουσουλμάνες Βόσνιες. Πόσες από αυτές πρέπει να ζήσουν με το τραύμα βιασμού στη διάρκεια του πολέμου δεν είναι ξεκάθαρο. Οι αναφορές3 ποικίλουν με το εύρος να είναι από 20000 έως 60000 επιζώντες σεξουαλικής βίας.

Η Σιωπηλή Κραυγή (Nečujni Krik), ένα ντοκιμαντέρ του 2014 σκηνοθετημένο από την Mirna Buljugić, την Erna Mačkić και την Dragana Erjavec, μιλά για το ζήτημα των βιασμών στη διάρκεια του πολέμου της Βοσνίας και τις ποικίλες δυσκολίες των επιζώντων με ένα ανεπίδευτο, λεπτό τρόπο. Το κύριο κατόρθωμα της ταινίας είναι πως άνδρες που στη διάρκεια του πολέμου επίσης βιάστηκαν, μιλάνε με για τις εμπειρίες τους παρά το σημαντικό, συνεχιζόμενο στίγμα.

Το ντοκιμαντέρ δείχνει πως η ντροπή εμποδίζει τα θύματα να μιλήσουν για το τραύμα τους. Σύμφωνα με την ψυχοθεραπεύτρια Teufika Ibrahimefendić, που μιλά στο ντοκιμαντέρ, «οι επιζώντες φοβούνται πιο πολύ την αντίδραση των άλλων παρά φοβούνται αυτό από το οποίο επιβίωσαν». Ο πυρήνας αυτού του τρόμου, οφείλεται στο ίδιο το γεγονός, κανένας δεν αισθάνεται άνετα όταν μιλά για το πως επέζησε ένα βιασμό. Η σιωπή όμως, ενισχύεται από χαρακτηριστικά της κοινωνίας της Βοσνίας, που είναι μια κατά κόρον παραδοσιακή με ανδρικό μονοπώλιο εξουσίας. Ένα από τα μισογυνιστικά χαρακτηριστικά που πηγάζουν από αυτή τη νοοτροπία είναι πως – με τα λόγια της ψυχοθεραπεύτριας Dijana Đurić – «οι γυναίκες θεωρούνται σχεδόν ίδιες με τον εγκληματία. Ωθούνται να αισθάνονται ένοχες».

 

Η οικογενειακή υποστήριξη είναι θεμελιώδης για ένα επιζώντα βιασμού πολέμου

 

Αν η οικογένεια της/του στηρίζει την/τον επιζώντα, είναι ευκολότερο για αυτήν/αυτόν να μιλήσει. Αυτό είναι που εξηγεί, σύμφωνα με την εμπειρία της η Sahiba Husić, διευθύντρια του Medica Zenica4, μιας μη κυβερνητικής οργάνωσης που στηρίζει ψυχολογικά και ιατρικά τα θύματα βιασμού πολέμου.

Το ντοκιμαντέρ εξερευνά και μια πλευρά του βιασμού του πολέμου που συχνά παραμένει ανέγγιχτο. Όπως επισημαίνει η Branka Antić-Štauber, διευθύντρια του οργανισμού Power of Woman5, που στηρίζει τα θύματα ψυχολογικά, ιατρικά και νομικά, στη Σιωπηλή Κραυγή: «Πολλοί άνδρες δεν είναι ίσως έτοιμοι να αντιμετωπίσουν το τραύμα μιας γυναίκας με την οποία θα ζήσουν για το υπόλοιπο της ζωής τους – ιδιαίτερα όταν είναι θέμα σεξουαλικής κακοποίησης».

Οι συνέπειες είναι καταστροφικές για τις γυναίκες αυτές. Δεν είναι μόνο θύματα του πολέμου, είναι και θύματα της ειρήνης: στη διάρκεια του πολέμου βιάστηκαν και μετά ξυλοκοπήθηκαν στο σπίτι τους. Αυτό ισχύει για τουλάχιστον 90%6 των ατόμων που απευθύνονται στην οργάνωση της Antić-Štauber.

Μια γυναίκα, της οποίας η φωνή και το πρόσωπο αλλοιώθηκαν, λέει στο ντοκιμαντέρ πως αποκάλυψε το τραυματικό της μυστικό στον άνδρα της. Στην αντίδρασή του δεν υπήρχε ίχνος συμπάθειας: «είπε πως ήμουν πουτάνα που έδωσε δικαίωμα στους δράστες».

 

«Αν όλοι μας μένουμε σιωπηλοί, τότε δεν υπάρχει αλήθεια πουθενά»

 

Τρεις άνδρες που βιάστηκαν κατά το πόλεμο μιλούν στο ντοκιμαντέρ, και δυο από αυτούς δεν κρύβουν την ταυτότητα τους. Ο Dobrivoje Bojović περιγράφει το τραύμα του με τις παρακάτω λέξεις: «αισθάνεσαι σαν να έχεις δολοφονηθεί, είσαι τρομοκρατημένος και είσαι σακατεμένος». Ο Bojović δεν αισθάνεται ντροπή γι’ αυτό που του συνέβη, αλλά εκ των υστέρων θα «προτιμούσε να [έχει σκοτωθεί] από το να περάσει αυτό».

Το γεγονός πως άνδρες θύματα βιασμού μιλάνε στο ντοκιμαντέρ είναι επαναστατικό, καθώς δείχνει πως ο επικρατών στιγματισμός των γυναικών θυμάτων βιασμού στην κοινωνία είναι αυθαίρετος. Αν και οι γυναίκες είναι πιο πιθανό να είναι θύματα σεξουαλικής βίας, οι άνδρες δεν είναι ασφαλείς από αυτή: κάθε Βόσνιος άνδρας που διαιωνίζει το στιγματισμό των θυμάτων βιασμού θα μπορούσε να είναι ένας από αυτούς που βιάστηκαν. Από αυτή την οπτική, να κάνεις ένα πρόσωπο που το αφορά να αισθάνεται ένοχο για κάτι που αυτή ή αυτός επιβίωσε δεν είναι μόνο αυθαίρετο, είναι και παράλογο.

Η Σιωπηλή Κραυγή εστιάζει επίσης στη νομική κατάσταση γύρω από τους βιασμούς στη διάρκεια του πολέμου της Βοσνίας. Το ντοκιμαντέρ δείχνει πως η συστηματική χρήση του βιασμού κατά το πόλεμο αυτό ανάγκασε την Επιτροπή του ΟΗΕ και το Συμβούλιο Ασφαλείας να περάσουν ψήφισμα που ορίζει το βιασμό ως έγκλημα πολέμου. Από τον Ιούλιο του 2002 το Καταστατικό του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου στη Ρώμη έχει κωδικοποιήσει την σεξουαλική βία στο πόλεμο ως έγκλημα πολέμου και έγκλημα κατά της ανθρωπότητας (άρθρο 8.2 και άρθρο 7.17)

 

Κρυφά εμπόδια στη νομοθεσία

 

Το ντοκιμαντέρ επισημαίνει επίσης τα νομικά εμπόδια για τους επιζώντες βιασμού στο πόλεμο. Αν και ο Νόμος περί Αμάχων Θυμάτων του Πολέμου στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη προβλέπει αποζημίωση για σεξουαλικά κακοποιημένες γυναίκες και άνδρες, στην πραγματικότητα σχεδόν κανένα θύμα δεν την παίρνει. Ο νομοθέτης αναγνωρίζει το θύμα μόνο αν μπορεί να δείξει τα πιστοποιητικά της/του από την εποχή που έγινε το έγκλημα, και μόνο 5 ή 6 άτομα τα διαθέτουν. Ένας άλλος τρόπος να γίνουν «νομικά αναγνωρισμένοι» επιζώντες βιασμού πολέμου είναι να έχουν δυο μάρτυρες, αλλά δεν έχουν γίνει όλοι οι βιασμοί παρουσία τρίτων.

Επιπλέον στην Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας, την σερβική οντότητα στην Βοσνία-Ερζεγοβίνη, δεν είναι δυνατό να διεκδικηθεί αποζημίωση. Σε αυτό το κομμάτι της χώρας ένας Νόμος περί Κοινωνικής Προστασίας έχει ψηφιστεί βασισμένος στο πλαίσιο της αναπηρίας. Το πρόβλημα, όμως, είναι πως τα θύματα σεξουαλικής κακοποίησης δεν θεωρούνται άτομα με αναπηρία. Επιπλέον, η προθεσμία για αίτηση έχει λήξει.

Παρόλα αυτά η νομική κατάσταση στη χώρα δεν είναι εντελώς δίχως ελπίδα. Πρόσφατα, το δικαστήριο για εγκλήματα πολέμου στην Βοσνία εξέδωσε μια σημαντική απόφαση8, που οδήγησε στην πρώτη αποζημίωση σε θύμα βιασμού πολέμου. Οι δυο κατηγορούμενοι, πρώην Σερβοβόσνιοι στρατιώτες, καταδικάστηκαν σε 10 χρόνια φυλάκιση ο καθένας.

Αν και το ντοκιμαντέρ αποκαλύπτει γιατί είναι τόσο δύσκολο να σπάσει η σιωπή, η Σιωπηλή Κραυγή ενθαρρύνει τα θύματα βιασμού να μιλήσουν για αυτό που τους συνέβη. Αυτό είναι το κύριο μήνυμα του ντοκιμαντέρ. Με τα λόγια της Nasiha Klipić, μια πρώην κρατούμενη που μίλησε στο ντοκιμαντέρ: «Θέλω να πω σε κάθε γυναίκα και άνδρα που βιάστηκε να μιλήσει. Θα είναι ευκολότερο για αυτούς. Απλά πρέπει να καταγραφεί για να γίνει γνωστό από τι επιβιώσαμε. Αν όλοι μας μένουμε σιωπηλοί, τότε δεν υπάρχει αλήθεια πουθενά».

 

Δειτε: Σιωπηλή Κραυγή (Nečujni krik) 

 

 

  1. http://www.womenundersiegeproject.org/conflicts/profile/bosnia
  2. http://www.theguardian.com/world/2000/mar/21/warcrimes.balkans
  3. http://www.womenundersiegeproject.org/conflicts/profile/bosnia
  4. http://medicazenica.org/uk/
  5. http://www.snagazene.org/
  6. http://www.balkaninsight.com/en/article/domestic-violence-revives-ex-prisoners-wartime-nightmares
  7. http://www.icc-cpi.int/nr/rdonlyres/ea9aeff7-5752-4f84-be94-0a655eb30e16/0/rome_statute_english.pdf
  8. http://www.aljazeera.com/news/africa/2015/06/bosnia-grants-landmark-pay-wartime-rape-victim-150624202903103.html

 

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s