Άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα LitHub. Ο Timothy Snyder είναι καθηγητής ιστορίας του Πανεπιστημίου του Yale. Το κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο  On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century (Tim Duggan Books, 2017). Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

 

Μην υπακούτε εκ των προτέρων

Το μεγαλύτερο μέρος της δύναμης του απολυταρχισμού εκχωρείτε ελεύθερα. Σε εποχές σαν και αυτή, τα άτομα σκέφτονται από πριν τι θα θέλει μια πιο αυταρχική κυβέρνηση, και στη συνέχεια παραδίδουν τους εαυτούς τους δίχως να τους ζητηθεί. Ένας πολίτης που προσαρμόζεται με αυτό το τρόπο διδάσκει την εξουσία τι μπορεί να κάνει.

*

Η προκαταβολική υπακοή είναι πολιτική τραγωδία. Ίσως οι ηγέτες δεν γνώριζαν αρχικά πως οι πολίτες ήταν πρόθυμοι να κάνουν υποχωρήσεις σε μια αξία ή σε μια αρχή. Ίσως το νέο καθεστώς δεν έχει στην αρχή τα άμεσα μέσα να επηρεάζει τους πολίτες με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Μετά τις Γερμανικές εκλογές του 1932, που επέτρεψε στον Adolf Hitler να σχηματίσει κυβέρνηση, ή τις εκλογές του 1946 στην Τσεχοσλοβακία που οι κομμουνιστές ήταν νικητές, το επόμενο κρίσιμο βήμα ήταν η προκαταβολική υποταγή. Επειδή πολλοί άνθρωποι και στις δυο περιπτώσεις πρόσφεραν εθελοντικά τις υπηρεσίες τους στους νέους ηγέτες, οι Ναζί και το ίδιο και οι κομμουνιστές συνειδητοποίησαν πως μπορούσαν να κινηθούν γρήγορα προς μια ολοκληρωτική αλλαγή καθεστώτος. Ήταν πλέον αργά για να αναιρεθούν οι πρώτες απρόσεκτες πράξεις συμμόρφωσης.

Στις αρχές του 1938 ο Adolf Hitler, που ως τότε είχε σιγουρέψει την εξουσία του στην Γερμανία, απειλούσε την γειτονική Αυστρία με προσάρτηση. Αφού υπέκυψε ο Αυστριακός καγκελάριος, αυτό που σφράγισε τη μοίρα των Εβραίων της Αυστρίας ήταν η προκαταβολική υπακοή των Αυστριακών. Οι ντόπιοι Αυστριακοί Ναζί συλλάμβαναν τους Εβραίους και τους ανάγκασαν να καθαρίσουν τους δρόμους και να αφαιρέσουν τα σύμβολα της ανεξάρτητης Αυστρίας.  Το κυριότερο, άνθρωποι που δεν ήταν ναζί κοιτούσαν με ενδιαφέρον και ευχαρίστηση. Οι ναζί που κρατούσαν λίστες με τις εβραϊκές περιουσίες, έκλεψαν ότι μπορούσαν. Το κυριότερο, άλλοι που δεν ήταν ναζί συμμετείχαν στη κλοπή. Όπως θυμόταν η πολιτική θεωρητικός Hannah Arndt: «όταν τα Γερμανικά στρατεύματα εισέβαλαν στη χώρα και οι Εθνικοί γείτονες άρχισαν καταστροφές στα σπίτια των Εβραίων, οι Εβραίοι της Αυστρίας άρχισαν να αυτοκτονούν».

Η προκαταβολική υπακοή των Αυστριακών το Μάρτιο του 1938 δίδαξε στην υψηλή ηγεσία των Ναζί τι ήταν δυνατό να γίνει. Ήταν στη Βιέννη εκείνο τον Αύγουστο που ο Adolf Eichmann εγκαθίδρυσε το Κεντρικό Γραφείο για την Μετανάστευση των Εβραίων. Το Νοέμβριο του 1938, ακολουθώντας το αυστριακό παράδειγμα του Μαρτίου, οι Γερμανοί Ναζί οργάνωσαν ένα εθνικό πογκρόμ γνωστό ως Kristallnacht (Η Νύχτα των Κρυστάλλων).

Το 1941, όταν η Γερμανία εισέβαλε στην Σοβιετική Ένωση, τα SS πήραν την πρωτοβουλία να επανασχεδιάσουν τις μεθόδους μαζικής εξόντωσης δίχως να έχουν διαταγές να το κάνουν. Μάντεψαν τι ήθελαν οι ανώτεροι τους και έδειξαν τι ήταν δυνατό να γίνει. Ήταν πολύ περισσότερα από ότι είχε σκεφτεί ο Hitler.

Σε πρώιμο στάδιο, προκαταβολική υπακοή σημαίνει να προσαρμόζεσαι ενστικτωδώς, δίχως σκέψη, σε μια νέα κατάσταση. Μόνο οι Γερμανοί κάνουν τέτοια πράγματα; Ο ψυχολόγος του Yale, Stanley Milgram, αναλογιζόμενος τις Ναζιστικές θηριωδίες, ήθελε να δείξει πως υπήρχε μια συγκεκριμένη αυταρχική προσωπικότητα που εξηγούσε γιατί οι Γερμανοί συμπεριφέρθηκαν έτσι. Σχεδίασε ένα πείραμα για να δοκιμάσει την πρόταση του, αλλά δεν κατάφερε να εξασφαλίσει άδεια να κάνει το πείραμα στην Γερμανία. Έτσι το πραγματοποίησε σε ένα από τα κτίρια του Πανεπιστημίου του Yale το 1961 – περίπου την ίδια περίοδο που ο Adolf Eichmann δικαζόταν στην Ιερουσαλήμ για το ρόλο του στο Ολοκαύτωμα των Εβραίων από τους Ναζί.

Ο Milgram είπε στα υποκείμενα του (κάποιοι φοιτητές του Yale, κάποιοι κάτοικοι του Νιού Χέβεν) πως θα προκαλούσαν ένα ηλεκτρικό σοκ σε άλλους συμμετέχοντες σε ένα πείραμα για την μάθηση. Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι που ήταν συνδεδεμένοι με τα καλώδια στην άλλη πλευρά ενός παραθύρου ήταν σε συμφωνία με τον Milgram και προσποιούνταν μόνο πως δεχόντουσαν σοκ. Καθώς τα υποκείμενα (πίστευαν πως) προκαλούσαν ηλεκτροπληξία στους (ανθρώπους που ήταν όπως νόμιζαν) συμμετέχοντες σε ένα πείραμα για την μάθηση, αντίκρισαν ένα τρομακτικό θέαμα. Άνθρωποι που δεν γνώριζαν, και εναντίον των οποίων δεν είχαν κανένα παράπονο, έμοιαζαν να υποφέρουν πολύ – χτυπούσαν το τζάμι και παραπονιόντουσαν για καρδιακό πόνο. Ακόμα και έτσι, τα περισσότερα υποκείμενα ακολούθησαν τις οδηγίες του Milgram και συνέχισαν να προκαλούν (όπως νόμιζαν) ακόμα μεγαλύτερα σοκ μέχρι τα θύματα έμοιαζαν κοντά στο να πεθάνουν. Ακόμα και όσοι δεν έφτασαν μέχρι τέλους στην (προφανή) δολοφονία του συνανθρώπου τους, έφυγαν δίχως να ρωτήσουν για την υγεία των άλλων συμμετεχόντων.

Ο Milgram κατάλαβε πως οι άνθρωποι είναι αξιοθαύμαστα δεκτικοί σε νέους κανόνες σε ένα νέο περιβάλλον. Είναι εκπληκτικά πρόθυμοι να βλάψουν και να σκοτώσουν άλλους στην υπηρεσία κάποιας νέου σκοπού αν έτσι τους διατάξει μια νέα αρχή. «Βρήκα τόση πολύ υπακοή», θυμόταν ο Milgram, «που δεν είδα την ανάγκη να κάνω το πείραμα στη Γερμανία».

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s