Άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό περιοδικό Νυκτεγερσία, τεύχος 2, Μάρτιος 2009. Αποτελεί απόσπασμα από το δοκίμιο Τhe women’s liberation movement: its origins, structures and ideas (Department of Political Science, University of Chicago, 1971). Η Jo Freeman είναι φεμινίστρια, ακτιβίστρια, συγγραφέας και νομικός. Μετάφραση Γιώργος ∆ράκος.

 

 

Ο σεξισµός, όσον αφορά τις γυναίκες, περιγράφει την ιδιαιτερότητα της γυναικείας καταπίεσης. Βασισµένος στην παραδοσιακή  αντίληψη της διαφοράς µεταξύ των δύο φύλων, ο σεξισµός ενσαρκώνει δύο βασικές αντιλήψεις.

Η πρώτη είναι ότι οι άντρες είναι περισσότερο  σηµαντικοί από τις γυναίκες. Όχι ανώτεροι –είµαστε πλέον αρκετά εκλεπτυσµένοι, ώστε να µην χρησιµοποιούµε τέτοιους υποτιµητικούς όρους– αλλά πιο σηµαντικοί, πιο σπουδαίοι, πιο πολύτιµοι, πιο πολύ άξιοι λόγου. Η αντίληψη αυτή νοµιµοποιεί την ευρύτατα διαδεδοµένη άποψη πως ο άντρας, «αυτός που φέρνει τα λεφτά στο σπίτι», πρέπει  να έχει εργασία και καλή εξέλιξη, να πληρώνεται καλύτερα, να µορφώνεται και γενικά να απολαµβάνει περισσότερα προνόµια σε σχέση µε τη γυναίκα. Στην  αντίληψη αυτή οφείλεται και η αίσθηση που έχουν όλοι οι άντρες πως εάν οι γυναίκες εισέλθουν σε κάποιο επάγγελµα θα το υποβαθµίσουν, και τότε αυτοί θα πρέπει να φύγουν ή να υποβαθµιστούν και οι ίδιοι. Αντίστοιχα, δηµιουργεί στις γυναίκες την αίσθηση ότι για να αυξηθεί το κύρος του επαγγέλµατός τους απαιτείται η πρόσληψη αντρών, και για να γίνει αυτό θα πρέπει να τους προσφέρουν τις καλύτερες θέσεις εργασίας, ώστε να τους προσελκύσουν. Ακόµα, σ’ αυτή την αντίληψη οφείλεται και η καθιερωµένη κοινωνική πεποίθηση  πως ο σύζυγος πρέπει να κερδίζει περισσότερα από τη σύζυγο, αλλιώς µειώνεται πολύ το προσωπικό του γόητρο στην κοινωνία, και πως η σύζυγος οφείλει να προσαρµόζει  τα ενδιαφέροντα της µε βάση τον άντρα της, αλλιώς στηλιτεύεται κοινωνικά. Από την ίδια αντίληψη προέρχεται και η πρακτική της ηθικής ανταµοιβής  των αντρών για την υπηρεσία τους στις ένοπλες δυνάµεις και της τιµωρίας των γυναικών, επειδή κάνουν παιδιά. Συνοψίζοντας, ο πρώτος βασικός άξονας της σεξιστικής σκέψης είναι   ως οι άντρες κάνουν τη  σηµαντική δουλειά  στον κόσµο και ότι  η δουλειά    που κάνουν  οι άντρες  είναι αυτή που έχει σηµασία.

Η δεύτερη  βασική αντίληψη είναι πως οι γυναίκες υπάρχουν  µόνο για να ευχαριστούν  και να βοηθούν  τους άντρες. Αυτό διδάσκονται από τη µικρή τους ηλικία, όταν τις λένε πως ο ρόλος τους είναι συµπληρωµατικός σ’  αυτόν  του άντρα, πως πρέπει να εκπληρώνουν  τις φυσικές «θηλυκές» τους λειτουργίες, πως είναι «διαφορετικές» από τους άντρες και δεν πρέπει να τους ανταγωνίζονται. Από την αντίληψη αυτή προκύπτει ότι οι γυναίκες είναι, και πρέπει να είναι, εξαρτηµένες από τους άντρες για τα πάντα και κυρίως για την ταυτότητά τους, τον κοινωνικό τους προσδιορισµό.  Αυτή η αντίληψη ορίζει τους λίγους ρόλους για τους οποίους µία γυναίκα µπορεί να ανταµειφθεί κοινωνικά – σύζυγος, µητέρα και ερωµένη – οι οποίοι στο σύνολό τους γεννήθηκαν για να προσφέρουν  ευχαρίστηση  και βοήθεια στον άντρα, και οδηγεί  απευθείας στη «θεµελιώδη» θεωρία που εγκωµιάζει και εξυψώνει τη γυναίκα που µένει σπίτι σαν καλή βοηθός του άντρα.

Η αντίληψη αυτή είναι που στιγµατίζει τις γυναίκες εκείνες που δεν παντρεύονται ή που δεν αφιερώνουν όλες τους τις δυνάµεις στη φροντίδα του άντρα και των παιδιών τους. Εδώ και αιώνες, το βασικό κριτήριο για τη συµµετοχή  µίας γυναίκας στην κοινωνία είναι η ένωση µε έναν άντρα και, κατά συνέπεια, όποιες δεν αναζητούν την ταυτότητα  τους διαµέσου ενός άντρα αποτελούν απειλή για τις κοινωνικές αξίες. Αποτέλεσµα της στάσης αυτής ήταν να στιγµατιστούν οι ακτιβίστριες του κινήµατος της γυναικείας απελευθέρωσης ως εχθροί των αντρών, επειδή προσπαθούσαν  να ξεσκεπάσουν τη φύση του σεξισµού. Αποτελεί  παγιωµένη άποψη των ανθρώπων ότι οι γυναίκες που δεν αφοσιώνονται στη φροντίδα ενός άντρα λειτουργούν έτσι είτε λόγω µίσους είτε επειδή δεν µπορούν να βρουν έναν. Ο δεύτερος  βασικός άξονας της σεξιστικής σκέψης είναι ότι η ταυτότητα της γυναίκας καθορίζεται  µέσα από τις σχέσεις της µε το άλλο φύλο και η κοινωνική  της αξία προσδιορίζεται από την αξία του άντρα της.

Ο σεξισµός  στην  κοινωνία µας είναι τόσο διάχυτος και παγιωµένος, που δεν µπορούµε  να συλλάβουµε όλες τις άδικες πλευρές του. Αν κάποιος δεν έχει αναπτύξει ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στα έργα τού σεξισµού, υιοθετώντας  ενσυνείδητα αντίθετες  απόψεις, όλες οι υπόγειες λειτουργίες του θεωρούνται  «κανονικές» και δικαιολογούνται  χωρίς αµφισβητήσεις. Οι άνθρωποι  καλούνται  να «επιλέξουν» µία στάση για κάτι που, στην πραγµατικότητα,  δεν έχουν επεξεργαστεί ποτέ. Ένα πολύ καλό παράδειγµα είναι αυτό που συνέβη κατά τη διάρκεια και µετά τον Β΄Π.Π. Η ξαφνική λαίλαπα του πολέµου άλλαξε ριζικά όλο το οικοδόµηµα της οικονοµίας και των κοινωνικών  σχέσεων.  Οι άντρες  επιστρατεύτηκαν  στο στρατό και οι γυναίκες στην εργατική δύναµη. Επιτακτικά, πλέον, οι ανάγκες των γυναικών ικανοποιούνταν  σαν να ήταν  οι ανάγκες  των αγοριών στο µέτωπο. Μέσα στο χρόνο ρεκόρ των δύο εβδοµάδων υπερψηφίστηκε στο Κογκρέσο η οµοσπονδιακή  χρηµατοδότηση  βρεφονηπιακών σταθµών. ∆ηµιουργήθηκαν   ειδικά, υπερεντατικά, εκπαιδευτικά  προγράµµατα για τις νέες γυναίκες εργαζόµενες,  µε τα οποία ανέπτυξαν ικανότητες που δεν είχαν καν διανοηθεί. Μέσα σε ελάχιστο χρόνο, οι γυναίκες ανέλαβαν θέσεις εξουσίας και ευθύνης,  στις οποίες δεν είχαν πρόσβαση πριν ένα χρόνο.

Αλλά ποια ήταν η εξέλιξη µετά το τέλος του πολέµου; Τόσο οι άντρες όσο και οι γυναίκες ανταποκρίθηκαν  στο κάλεσµα της πατρίδας τους και εκτέλεσαν το καθήκον τους µε επιτυχία. Εντούτοις, οι άντρες ανταµείφθηκαν για τις προσπάθειες τους, ενώ οι γυναίκες τιµωρήθηκαν  γι’ αυτές. Οι βετεράνοι στρατιώτες που επέστρεφαν από το µέτωπο είχαν το νόµο G.I. Bill να φροντίζει γι’ αυτούς καθώς και άλλα ευεργετήµατα, πήραν πίσω τις δουλείες τους και τους δόθηκε ένα δυσανάλογα µεγάλο µερίδιο από τις καινούργιες θέσεις εργασίας που δηµιούργησε η οικονοµία του πολέµου. Από την άλλη µεριά, οι γυναίκες είδαν  να σταµατούν  τα προγράµµατα επιµόρφωσης και να κλείνουν οι βρεφονηπιακοί σταθµοί. Απολύθηκαν ή υποβιβάστηκαν µαζικά και, πολύ συχνά, ήταν εξαιρετικά δύσκολο γι’ αυτές να εισέλθουν στα πανεπιστήµια, που είχαν πληµµυρίσει από τις υποτροφίες που έδινε η κυβέρνηση στους βετεράνους. Είναι παράξενο που έλαβαν το µήνυµα, που πίστεψαν ότι η θέση τους ήταν στο σπίτι; Πού αλλού µπορούσαν να πάνε;

Είναι προφανές ότι µία από τις κυριότερες  επιδιώξεις του κινήµατος της γυναικείας απελευθέρωσης είναι η εξάλειψη του σεξισµού και όλων των κοινωνικών εκφάνσεων και πρακτικών του, όπως αυτές που αναφέρθηκαν παραπάνω. Ωστόσο, δεν είναι αρκετό να καταστρέψεις ένα σύστηµα αξιών και να µείνει έτσι ένα δεοντολογικό  κενό. Πρέπει να αντικατασταθεί  από κάτι άλλο. Η έναρξη ενός κινήµατος επιτυγχάνεται διακηρύσσοντας  την αντίθεση  του στο υπάρχον  κατεστηµένο. Για να  πετύχει όµως, τελικά, πρέπει να έχει να προτείνει µια εναλλακτική λύση.

∆εν µπορώ να προφασιστώ ότι έχω κατασταλάξει ποιες είναι οι δυνατές εναλλακτικές λύσεις, όπως προτείνονται από τους πολυάριθµους συµµετέχοντες στο κίνηµα της γυναικείας απελευθέρωσης. Πιστεύω, ωστόσο, πως από την πληθώρα των ιδεών και οραµάτων που οι φεµινίστριες έχουν σκεφτεί, συζητήσει  και γράψει  σχετικά, αναδύονται  δύο βασικές αντιλήψεις που είναι ο πυρήνας του προβληµατισµού τους. Τις ονοµάζω: Ηθική της Ισότητας (Egalitarian Ethic) και Ηθική της Απελευθέρωσης (Liberation Ethic).  Αυτές δεν είναι ανεξάρτητες η µία από την άλλη, αλλά συνδέονται µεταξύ τους, οδηγώντας σ’ αυτό που περιγράφεται απλώς ως φεµινιστικός ουµανισµός.

Η Ηθική της Ισότητας σηµαίνει  αυτό ακριβώς  που λέει και το όνοµα της. Τα δύο φύλα είναι ίσα, εποµένως δεν υπάρχουν ρόλοι που να προκύπτουν απ’ αυτά. Η ιστορία µάς έχει αποδείξει ότι εδώ και αρκετό καιρό η θεσµοθετηµένη διαίρεση σε δύο γένη, που µοιραία δηµιουργεί αδικίες και στερεότυπα ρόλων, είναι πλέον αναχρονιστική. Οι έντονα διαφοροποιηµένοι ρόλοι των δύο φύλων δηµιουργήθηκαν  από τον καταµερισµό της εργασίας στην αρχαιότητα,  όµως οι βάσεις του καταµερισµού αυτού διαλύθηκαν  από τη σύγχρονη  τεχνολογία.  Η αιτιολόγηση  των διαφορετικών ρόλων βασιζόταν στη φυσική υποταγή της γυναίκας στον αναπαραγωγικό κύκλο του ανθρώπου. Η σύγχρονη φαρµακολογία, όµως, έχει ήδη καταρρίψει τους ισχυρισµούς αυτούς. Οι αφύσικα περιορισµένες  ελευθερίες της προσωπικότητας και ο κοινωνικός ρόλος µε τον οποίο επιφορτίζουµε το άτοµο από τη γέννηση του, πρέπει να διευρυνθούν, έτσι ώστε όλοι οι άνθρωποι να µπορούν να εξελιχθούν ως ανεξάρτητα, µοναδικά άτοµα. Αυτό σηµαίνει πως πρέπει να ενοποιηθούν οι τρόποι ζωής και οι κοινωνικές λειτουργίες του άντρα και της γυναίκας ωσότου, στον ιδανικό βαθµό, να µην µπορεί κανείς να πει οτιδήποτε για τον κοινωνικό ρόλο ενός ανθρώπου γνωρίζοντας µόνο το φύλο του. Η αυξηµένη αυτή οµοιότητα  των δύο οµάδων σηµαίνει, επίσης, και πολλαπλές επιλογές για τα άτοµα και µεγαλύτερη ποικιλοµορφία για το ανθρώπινο είδος. ∆εν θα υπάρχει πλέον αντρική και γυναικεία εργασία. Η ανθρωπότητα δεν θα υποφέρει άλλο πια από σχιζοφρενείς προσωπικότητες που προσπαθούν  απεγνωσµένα να συµβιβάσουν την «αρσενική» και «θηλυκή» πλευρά τους. Ο γάµος δεν θα αποτελεί στο εξής ένα θεσµό, όπου δύο ηµιτελείς άνθρωποι ενώνονται προσπαθώντας να δηµιουργήσουν  µία ολότητα.

Η Ηθική της Απελευθέρωσης λέει πως αυτό από µόνο του δεν είναι αρκετό. ∆εν είναι µόνο τα όρια των ρόλων που χρήζουν  αλλαγής αλλά και αυτό καθαυτό το περιεχόµενο τους. Η Ηθική της Απελευθέρωσης κρίνει τους υφιστάµενους τρόπους  ζωής που βιώνουν οι γυναίκες αλλά και οι άντρες, και καταλήγει πως είναι και οι δύο οικτροί και καθόλου αναγκαίοι. Οι κοινωνικοί θεσµοί που καταπιέζουν τις γυναίκες, επειδή απλώς και µόνο  είναι γυναίκες, καταπιέζουν  εξίσου και τον άνθρωπο ως ύπαρξη, και πρέπει να τροποποιηθούν  έτσι ώστε να δηµιουργηθεί  µία πιο ανθρώπινη κοινωνία  για όλους. Καθώς ένα πολύ µεγάλο µέρος της κοινωνίας  µας βασίζεται  στο πλαίσιο και στις αµοιβαίες  λειτουργίες  των στερεότυπων που απορρέουν από τους ρόλους των δύο φύλων, η κατάργηση αυτού του πλαισίου θα δώσει στον κάθε άνθρωπο την ευκαιρία για µία πιο βιώσιµη ζωή.

Είναι  σηµαντικό  να τονίσω, πως οι δύο αυτές Ηθικές πρέπει να λειτουργήσουν µαζί. Εάν δοθεί έµφαση στην πρώτη εις βάρος της δεύτερης, τότε θα έχουµε  ένα κίνηµα δικαιωµάτων των γυναικών και όχι απελευθέρωσης των γυναικών. Η επιδίωξη της ισότητας µόνο, µε δεδοµένες  τις σηµερινές αντρικές προκαταλήψεις  για τις κοινωνικές αξίες, οδηγεί στην υπόθεση πως οι γυναίκες θέλουν να γίνουν σαν τους άντρες ή πως οι άντρες είναι άξιοι µίµησης. Κάνει τις γυναίκες να απαιτούν  τη συµµετοχή τους στην κοινωνία όπως την ξέρουµε, το δικό τους κοµµάτι από την πίτα, χωρίς να αναρωτιούνται κατά πόσο αξίζει να συµµετάσχουν  στην κοινωνία αυτή. Κάποιοι ενστερνίζονται τη συγκεκριµένη άποψη, όµως οι περισσότερες φεµινίστριες τη βρίσκουν σήµερα ανεπαρκή. Οι γυναίκες, οι οποίες εναρµονίζονται περισσότερο  µε την αντίληψη του ενός ρόλου, πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι ο ρόλος αυτός είναι εφικτός, όπως βλέπουµε σήµερα, µόνο επειδή υπάρχει ο ρόλος του θηλυκού φύλου. Με άλλα λόγια, µόνο µε την υποδούλωση της γυναίκας. Γι’ αυτό, οι γυναίκες δεν µπορούν να γίνουν ίσες µε τους άντρες, χωρίς να καταστραφούν οι δύο αυτοί αλληλένδετοι, παρασιτικοί  ρόλοι. Αυτές που δεν συνειδητοποιούν  ότι η ενοποίηση των ρόλων και η ισότητα των δύο φύλων θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε βασικές δοµικές  αλλαγές, δεν θα καταφέρουν  να εκµεταλλευτούν και την ευκαιρία να καθορίσουν την κατεύθυνση που θα πάρουν οι αλλαγές αυτές.

Από την άλλη µεριά, είναι πολύ επικίνδυνο να πέσει κάποιος στην παγίδα της αναζήτησης της απελευθέρωσης χωρίς να αναζητά  την ισότητα. Αυτό είναι το λάθος στο οποίο πέφτουν πολλοί από τους αριστερούς ριζοσπάστες. Βρίσκουν αξιοθρήνητη  την κατάσταση της ανθρωπότητας γενικά και θεωρούν πως όλοι πρέπει να αφιερώσουν  τις προσπάθειες τους στην Επανάσταση  της Χιλιετίας,  πιστεύοντας  πως η απελευθέρωση  της γυναίκας θα ακολουθήσει φυσιολογικά την απελευθέρωση του ανθρώπου.

Οι γυναίκες, ωστόσο, έχουν πολύ δρόµο µπροστά τους για να θεωρηθούν ως άνθρωποι, ακόµα και µεταξύ των ριζοσπαστών, και είναι λάθος να υποθέτουµε πως τα συµφέροντά τους ταυτίζονται µε των αντρών. Αν βάλουν τις ανησυχίες τους σε δεύτερη µοίρα και πάλι, η υπόσχεση της απελευθέρωσης θα γίνει ένα φτηνό ψέµα. Μέχρι τώρα, κανείς πολιτικός ή κοινωνικός θεωρητικός  δεν  έχει δηµιουργήσει, ή έστω καν  φανταστεί,  µία επαναστατική  κοινωνία στην οποία η γυναίκα να είναι ίση µε τον άντρα, και οι ανάγκες της να λαµβάνονται δεόντως υπόψη. Κανένας άντρας φιλόσοφος µέχρι τώρα δεν αµφισβήτησε διεξοδικά το οικοδόµηµα  των ρόλων των δύο φύλων, και όλα τα προτεινόµενα κοινωνικά συστήµατα προϋποθέτουν, έστω και σε κάποιο βαθµό, την ύπαρξη των ρόλων αυτών.

Αυτή η υπερβολική έµφαση στην Ηθική της Απελευθέρωσης έχει οδηγήσει πολύ συχνά σε έναν τύπο Ριζοσπαστικού Παράδοξου·  µία κατάσταση, στην οποία βρέθηκαν πολλές φορές οι πολιτικά δραστήριοι  από τις αρχές του κινήµατος. Γι’  αυτούς ήταν  ιδιαίτερα απωθητική η επιδίωξη «ρεφορµιστικών» µεταρρυθµίσεων που µπορούσαν να υλοποιηθούν χωρίς να τροποποιηθεί η βασική δοµή του συστήµατος, επειδή ισχυροποιούσαν το σύστηµα. Ωστόσο,  η συνεχής αναζήτηση για µία ικανοποιητικά ριζοσπαστική δράση ή ανάδειξη ζητήµατος  κατέληξε στο µηδέν, και ανακάλυψαν  ότι ήταν  ανίκανοι  να  πράξουν  οτιδήποτε, φοβούµενοι  ότι αυτό µπορεί να είναι αντεπαναστατικό.  Όµως, οι αδρανείς  επαναστάτες είναι περισσότερο ακίνδυνοι από τους ενεργούς «ρεφορµιστές».

Η µονοµερής επιδίωξη της Απελευθέρωσης έχει όµως το τίµηµα της, ακόµα και µεταξύ  αυτών που παραµένουν  αδρανείς.  Μερικές  γυναίκες ριζοσπάστριες έχουν τροµάξει τόσο πολύ από την κατάσταση των περισσοτέρων αντρών, που η πιθανότητα  να γίνουν, έστω και µερικώς, σαν αυτούς τις έχει κάνει να προσκολλώνται  στην ασφάλεια του ρόλου που ήδη γνωρίζουν,  περιµένοντας  εφησυχασµένες  την  Επανάσταση  να τους απελευθερώσει όλους. Παρόµοια θέση παίρνουν και εκείνοι οι άντρες, που φοβούνται  ότι ο στόχος του κινήµατος  της γυναικείας  απελευθέρωσης είναι η αντιστροφή των ρόλων. Τόσο οι µεν όσο και οι δε έχουν αποτύχει να συνειδητοποιήσουν πως η κατάργηση των ρόλων των δύο φύλων πρέπει να ενσωµατώνεται  σε όλες τις προσπάθειες ριζοσπαστικής ανασυγκρότησης της κοινωνίας, και κατά συνέπεια αποτυγχάνουν  να δουν τις πιθανές επιπτώσεις  µιας τέτοιας ενσωµάτωσης.  Ο  στόχος τους µπορεί να  είναι αυτός της απελευθέρωσης, οι γυναίκες όµως δεν περιλαµβάνονται µέσα σ’ αυτήν.

∆ιαχωρισµένες  µεταξύ τους, η Ηθική της Ισότητας και η Ηθική της Απελευθέρωσης,  είναι ανίσχυρες· ενωµένες, όµως, µπορούν να αποτελέσουν µία πολύ ισχυρή δύναµη. ∆ιαχωρισµένες  απευθύνονται σε περιορισµένο κύκλο συµφερόντων· ενωµένες σ’ όλη την ανθρωπότητα. ∆ιαχωρισµένες δεν είναι τίποτε άλλο από επιδερµικές  λύσεις· ενωµένες αναδεικνύουν ότι για όσο καιρό ο σεξισµός θα καταπιέζει τις γυναίκες, οι δυνατότητες των αντρών περιορίζονται  επίσης. ∆ιαχωρισµένες, δεν θα εφαρµοστεί καµιά από τις δύο, καθώς παραµένουν  κοντόφθαλµες·  ενωµένες, συνθέτουν ένα όραµα αντάξιο της αφοσίωσής µας. ∆ιαχωρισµένες, αυτές οι δύο Ηθικές, δεν οδηγούν στην απελευθέρωση της γυναίκας· ενωµένες οδηγούν και στην απελευθέρωση  του άντρα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s