Άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα Mandatory. Ο Witney Seibold είναι κριτικός και δοκιμιογράφος. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

 

Αύριο συμπληρώνονται δέκα χρόνια (ΣτΜ 09.03.2017) από τη κυκλοφορία της ταινίας 300 του Zack Snyder, μια υπερστιλιζαρισμένη αμερικάνικη ταινία που διαδραματίζεται στη κλασική αρχαιότητα, βασισμένη σε ένα κόμικ του Frank Miller, που με τη σειρά του βασίζεται επιφανειακά στην ιστορία της Μάχης των Θερμοπυλών. Η ταινία, παρά τις γενικά μέτριες κριτικές1, ήταν μια απρόσμενη επιτυχία2, και η υπέροχα υπερβολική3 ερμηνεία του Gerald Butler έγινε σημείο αναφοράς στην ποπ κουλτούρα. Το 300 αξιολογήθηκε θετικά, την εποχή εκείνη, για την εντυπωσιακή αισθητική του, έχοντας γυριστεί σε μεγάλο μέρος μπροστά από πράσινες οθόνες, και έχοντας χαρακτήρες και περιβάλλοντα που βελτιώθηκαν και δημιουργήθηκαν εξολοκλήρου σε υπολογιστές. Αυτό έγινε ώστε η ταινία να μοιάζει σχεδόν ίδια με το βιβλίο κόμικ πάνω στο οποίο βασίστηκε.

Όπως και τώρα, έτσι και τότε, πολύ κριτικοί ανέφεραν τα σκοτεινά υπονοούμενα του 300. Ήταν το 2007, και πολύ κριτικοί συμπλήρωσαν τις επιδοκιμασίες για την αισθητική της ταινίας με την υπενθύμιση πως δεν είχε κυκλοφορήσει σε ένα απολιτικό κενό. Ο George W. Bush ήταν ακόμη πρόεδρος, ο πόλεμος στο Ιράκ ήταν ακόμη σε εξέλιξη, και ένα όλο και πιο έντονο αίσθημα ενάντια στη Μέση Ανατολή κόχλαζε σε ολόκληρη την Αμερική. Για πολλούς μια ταινία για γενναίους, λευκούς στρατιωτικούς αγροιάνθρωπων4 που υπερίσχυαν ενός στρατού σκουρόχρωμων Περσών, έμοιαζε να είναι γεμάτη με συναισθήματα υπέρ του ιμπεριαλισμού, της μιλιταριστικής βίας, και ξεκάθαρα υπέρ του φασισμού. Πολλοί αρθρογράφοι έδειξαν τον ανοιχτό ρατσισμό προς τα άτομα με αναπηρίες5, την διαφήμιση κακών ιδεών αντί της πραγματικής ιστορίας6, και ακόμη και ο Ιρανός πρόεδρος προσβλήθηκε7.

Δέκα χρόνια μετά τα μισαλλόδοξα υπονοούμενα του 300 έχουν γίνει πιο ξεκάθαρα, και πιστεύω πως πλέον είναι η κατάλληλη στιγμή να πω δυνατά πως η ταινία του Snyder – όσο εντυπωσιακή και αν είναι οπτικά – είναι μια από τις ασχημότερες, κακόβουλες, πιο ηθικά ανεύθυνες ταινίες της τελευταίας δεκαετίας. Είναι μια υπερμεγέθη επίθεση στην αξιοπρέπεια, ενθαρρύνοντας την εξαίρεση και το μίσος, και ανοιχτά γιορτάζοντας το φασισμό και την υπεραπλούστευση. Στο παρόν πολιτικό κλίμα εξαίρεσης, απομονωτισμού, και μια κυβέρνηση που μοιάζει αποφασισμένη να κρατήσει τους μεσανατολίτες έξω από τη χώρα, το 300 μπορεί να είναι η πιο διχαστική ταινία που μπορεί να σκεφτεί κανείς.

Για να σας υπενθυμίσω: η Μάχη των Θερμοπυλών, 430 πΧ, έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της δεύτερης Περσικής εισβολής στην Ελλάδα. Η μάχη είναι διάσημη γιατί 300 μόνο Σπαρτιάτες στρατιώτες κατάφεραν να κρατήσουν και να καθυστερήσουν ένα στρατό περίπου 100000 για τρεις ολόκληρες ημέρες πριν ηττηθούν. Το γεωγραφικό πλεονέκτημα, μαζί με το πολεμικό πνεύμα επέτρεψε στους Σπαρτιάτες να αντέξουν.

Η ταινία του Snyder – και το κόμικ του Miller πάνω στο οποίο βασίστηκε – επίσης έθεσε ευθέως πως οι Σπαρτιάτες ήταν σε θέση να αντέξουν λόγο νοοτροπίας. Στο 300, οι Σπαρτιάτες παρουσιάζονται ως μια κοινωνία όπου κυριαρχούσε η βία, μέσα στην οποία τα παιδιά – αν επιβίωναν την εξέταση για αναπηρίες κατά τη γέννηση – εντάσσονται στη στρατιωτική πειθαρχεία μέσα από το ξυλοδαρμό από νεαρή ηλικία. Ανατρέφονται ως στρατιώτες. Στην ταινία μιλάνε επίσης σαν μια μάζα από ημίγυμνους παλαιστες, βγάζοντας τολμηρά και απλά επιφωνήματα για δόξα και μακελειό. Σε μια σκηνή ο Βασιλιάς Λεωνίδας (Butler) ρωτά το στρατό του πιο είναι το επάγγελμά του. Όλοι, με μια φωνή, σηκώνουν τα δόρατα τους πάνω από τα κεφάλια τους και φωνάζουν «ΧΟ!». Οι Σπαρτιάτες δεν είναι κάτι άλλο παρά στρατιωτικοί.

Τίποτα άλλο δεν έχει σημασία για τους Σπαρτιάτες στο 300. Οι γυναίκες τους είναι εξίσου βίαιες, οι οικογένειες τους ορίζονται από την πλήρη απουσία οίκτου, και ακόμη και ότι η κυβέρνηση διευθύνεται από μια διεφθαρμένη συμμορία αρρωστιάρικων μεταλλαγμένων που σε τακτά διαστήματα βιάζουν έφηβες με διανοητικές αναπηρίες είναι αυτονόητο. Η κυβέρνηση δεν είναι άξια εμπιστοσύνης, η οικογένεια και η συμπόνοια δεν είναι άξια εμπιστοσύνης, και το συναίσθημα δεν είναι άξιο εμπιστοσύνης.

Ακόμη και οι συμμαχίες δεν είναι άξιες εμπιστοσύνης. Πολλοί άνθρωποι προσφέρουν βοήθεια στους 300 Σπαρτιάτες στρατιώτες στη πορεία τους για την υπεράσπιση της πατρίδας τους. Μη στρατιώτες και ένας μισο-CGI μεταλλαγμένος με το όνομα Εφιάλτης (Andrew Tiernan), προσφέρουν τη βοήθεια τους, αλλά ο Λεωνίδας τους απορρίπτει. Δεν είναι ιδανικοί γιατί δεν είναι τέλειοι μαχητές.

Επιπλέον το 300 έχει μια άσχημη τάση ομοφοβίας να κρύβεται βαθιά κάτω από την επιφάνεια. Πολλοί κριτικοί πρόσεξαν πως ο Ξέρξης (Rodrigo Santoro) ήταν ένας λεπτός, ημίγυμνο, θηλυπρεπές, γκέι στερεότυπο με eyeliner. Στο κόσμο αυτό, το χειότερο που μπορείς να είσαι είναι να είσαι μη-ανδροπρεπής. Ο Λεωνίδας επικρίνει τους γείτονές του, τους Αθηναίους, ως «φιλόσοφους και εραστές αγοριών». Η ομοφοβία αυτή μπερδεύεται όμως με την άπλετη προσφορά κοιλιακών. Η κάμερα περιφέρεται με τρυφερότητα πάνω από μια πραγματική παρέλαση ψηφιακά βελτιωμένων κοιλιακών, θωρακικών, και σχεδόν γυμνών ανδρών σε δερμάτινα μπικίνι. Φοράνε μανδύες. Στο διάλογο, η ομοφυλοφιλία απορρίπτεται, αλλά οι άνδρες υπό έκθεση… λοιπόν, με όρους έλξης, δεν θα ήταν άδικο να συγκρίνουμε το 300 με ταινία του Steeve Reeves.

Ενώ όλα αυτά είναι υπερβολικά, φασιστικά και μιλιταριστικά μέχρι το μεδούλι, υπάρχει – όπως μπορεί κάποιος να ισχυριστεί – μια υποβόσκουσα σάτιρα στο 300 που σπάνια εξερευνάται. Στο τέλος της ταινίας, μαθαίνουμε πως ο αφηγητής Δήλιος (David Wenham) έλεγε αυτή την ιστορία σε μια ομάδα δικών του στρατιωτών, δίνοντάς τους μια εμψυχωτική ομιλία πριν μπουν στη δική τους μάχη. Χρησιμοποιεί ουσιαστικά την ιστορία της Μάχης των Θερμοπυλών για να τους εμψυχώσει, δείχνοντάς τους πως ακόμη και οι απίθανες μάχες μπορούν να κερδηθούν ή έστω να διατηρηθούν. Ως τέτοια, κάποιος θα μπορούσε να συγχωρέσει τη ταινία που δείχνει τον εχθρό σαν μεταλλαγμένα τέρατα και αιμοδιψείς βρικόλακες, συγκεντρωμένα όλα μαζί σε απίστευτους αριθμούς («Τα βέλη μας θα κρύψουν τον ήλιο!»). επίσης έτσι δίνεται νόημα στην έκρηξη του μύθου των Σπαρτιατών από απλούς ανθρώπους σε απίστευτα σκληροτράχηλους, πολύ σκληροτράχηλους άνδρες. Είναι μια ιστορία που σαν στόχο έχει να εμπνεύσει στρατιωτική βία, έτσι έχει λογική που όλα πρέπει να είναι υπερβολικά.

Η σάτιρα όμως αυτή δεν εξερευνάται έξυπνα από τον Snyder. Αφηγείται την ιστορία σαν ένα απλό έπος για τον ηρωισμό. Φαντάζομαι (όπως κάνω συχνά) τι θα μπορούσε να κάνει με το υλικό ο Paul Verhoeven, ή ένας πιο σατιρικός σκηνοθέτης. Φανταστείτε την Mary Harron να ασχολείται με αυτό. Ή τον David Fincher. Κάποιος άλλος σκηνοθέτης θα μπορούσε να δει πως όλο αυτό ήταν ένας παραφουσκωμένος μύθος, και πως η υπεραρρενωπότητα και ο φασισμός είναι κάτι να απορριφθεί και να χλευαστεί. Ο Snyder μοιάζει να γιορτάζει μαζί με τους Σπαρτιάτες. Με ελάχιστες αλλαγές, το 300 θα μπορούσε να είναι μια όπερα για Klingon.

Το 2017, η ακροδεξιά έχει πιο δυνατή φωνή από ότι είχε εδώ και πολύ καιρό, που σε κάποιους, είναι κάτι σαν ανακούφιση. Η τωρινή κυβέρνηση κηρύσσει μια ρητορική ατομικής δύναμης, στρατιωτικής ισχύος, και απόρριψης των μεταναστών. Ακόμη πιο μεγαλόφωνα από ποτέ, έχουμε μια κυβέρνηση, έχουμε μια κυβέρνηση που επιβεβαιώνει το κοινό πως ο απόλυτος απομονωτισμός ως φιλοσοφία ζωής είναι κάτι το θετικό, και πως πρέπει να προετοιμαστούμε για να «υπερασπιστούμε τα σύνορα μας» από «κακούς τύπους». Όλα αυτά μπορεί να είναι ακαδημαϊκά στον σύγχρονο αμερικάνικο πολιτικό διάλογο, αλλά μια ταινία σαν το 300 μπορεί να ρίξει λίγο φως στο σκοτεινό άκρο που μπορεί να πάρει αυτή η μορφή σκέψης. Μπορούμε να είμαστε μια τέλεια πολιτεία, ακριβώς όπως στο 300, αρκεί να απορρίψουμε τη συμπόνοια («χιονονιφάδα!»), η διαφήμιση της γενετικής ανωτερότητας (a la «alt-right»), και να διασφαλίσουμε πως οι Πέρσες θα μείνουν μακριά, πολύ μακριά από εμάς (μια συγκεκριμένη προεδρική εντολή που δε θα κατανομάσουμε).

Η κληρονομιά του 300 ποτέ δεν ήταν όμορφη, αλλά μια δεκαετία μετά, έχει γίνει όλο και πιο άσχημη.

 

 

 

 

  1. https://www.rottentomatoes.com/m/300
  2. http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=300.htm
  3. https://www.youtube.com/watch?v=DrYXGwMZrV4
  4. http://www.rogerebert.com/reviews/300-2006
  5. http://www.dsq-sds.org/article/view/37/37
  6. https://www.thestar.com/entertainment/2007/03/11/sparta_no_this_is_madness.html
  7. http://variety.com/2007/film/features/iran-president-irked-by-300-1117961560/

 

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s