Δοκίμιο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Occupy Comics, την Άνοιξη του 2013. Το περιοδικό εκδόθηκε για την οικονομική ενίσχυση του κινήματος Occupy. Ο Alan Moore είναι αναρχικός και συγγραφέας graphic novels, έργα του είναι τα V for Vendetta, Watchmen, From Hell, Lost Girls, The League of Extraordinary Gentlemen κλπ. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

*ο Buster Brown ήταν δημοφιλές καρτούν του πρώτου μισού του 20ου αιώνα

 

Ο χώρος των κόμικ, που θεωρούνταν ως τώρα πιο μοχθηρή απειλή για τα νεανικά μυαλά και την δημόσια ηθική από τη σύφιλη, έχει αποκτήσει πλέον ένα επίπεδο αποδοχής το οποίο πασχίζει να διατηρήσει. Έχοντας επιτέλους γίνει κριτικά αποδεκτό και περιστασιακά κερδοφόρο κομμάτι της βιομηχανίας της ψυχαγωγίας, τα βιβλία κόμικ είναι πρόθυμο να καλλιεργήσει τη νέα εικόνα του της κοινωνικής υπευθυνότητας (και της οικονομικής βιωσιμότητας του) με ένα βομβαρδισμό από εκφράσεις θαυμασμού και άρθρα γεμάτα από φούμαρα των δελτίων τύπου στα μέσα. Η σχετικά πρόσφατη αυτή αλλαγή στη κατάσταση έχει, όπως φαίνεται, χρησιμοποιηθεί και αναδρομικά για να δείξει όσο καλύτερα μπορεί το μέσο του κόμικ ως κάτι που πάντοτε ήταν φιλοκοινωνικό, πως πάντοτε ήταν μια χαρωπή απεικόνιση της κοινωνικής ιεραρχίας. Σε αυτή την αισχρή πάλη για ευυποληψία κι για μια ιστορική, αριστοκρατική δηλαδή, κληρονομιά, για παράδειγμα είναι της μόδας να αναζητούν τις ρίζες τους στα γραμμικά σαν κόμικ στριπ ιερογλυφικά που καταγράφουν τους φαραώ της αρχαίας Αιγύπτου.

Τι καλύτερος δείκτης της πολιτιστικής αξίας του μέσου από την ικανότητα του να παρουσιάζει τις μυθικές πράξεις και τη γενικότερη υπεροχότητα των ανώτερων τάξεων;

Μια πολύ διαφορετική όμως και ίσως πιο ουσιαστική ανάγνωση της ιστορίας των κόμικ γίνεται ορατή μόλις αναστρέψουμε τις πέτρες πάνω στις οποίες τα στυλιζαρισμένα χρονικά των βασιλέων της Αιγύπτου και των θεοτήτων είχαν σκαλιστεί. Στην πίσω όψη των αμέτρητων πετρών που χρησιμοποιήθηκαν για τη κατασκευή των  πυραμίδων , σκαλισμένα στις όψεις που δεν προορίζονταν να δουν ποτέ το φως της ημέρας, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν αυτό που μάλλον είναι το πρώτο αντιεξουσιαστικό και βλάσφημο πολιτικό καρτούν. Οι αναπαραστάσεις αυτές έγιναν από πιθανώς από λιθοξόους που βαριούνταν και εκνευριστεί, από τους ίδιους ζωοκέφαλους θεούς που βρίσκονται στις πιο τυπικές απεικονίσεις, μόνο που εδώ τους βλέπουμε να κάθονται και να παίζουν χαρτιά, σαν ένα θεϊκό σχολείο πόκερ, ένας ξεκάθαρος πρόγονος της παρούσας τάσης να απεικονίζονται σκύλοι να σε παρόμοιες δραστηριότητες.

Μπορούμε να πούμε πως αυτή είναι η πραγματική ιστορική αφετηρία των καρτούν και των κόμικ στρίπ, που σημαίνει μια μακρά παράδοση βασισμένη στον υγιή σκεπτικισμό όσον αφορά τους κυβερνόντες, τους θεούς και τους θεσμούς, μια αυθεντική εκδοχή λαϊκής τέχνης, δίχως να περιορίζεται από κυρίαρχες αντιλήψεις αποδεκτότητας και ικανή να δώσει φωί στη λαϊκή δυσαρέσκεια ή ακόμη και να γίνει, στα σωστά χέρια, ένα ιδιαίτερα ισχυρό όργανο για την κοινωνική αλλαγή. Θα μπορούσε ακόμη να ειπωθεί πως, τέτοια αισχρόλογα και αντικοινωνικά όχι μόνο δεν είναι μικρές εκτροπές στην κατά τα άλλα ήρεμη εμπορική ιστορία των κόμικ, αυτές οι εκφράσεις αποδοκιμασίας είναι ο κύριος σκοπός του μέσου. Στην ετυμολογία της ίδιας της λέξης καρτούν (cartoon) βλέπουμε την επαναστατική καταγωγή της τέχνης αυτής: κατά τις ταραχές και τους ξεσηκωμούς στην ρευστή Ιταλία του δεκάτου εβδόμου αιώνα, έγινε τόσο βολικό όσο και δημοφιλές να να ζωγραφίζονται σατιρικές απεικονίσεις πολιτικών αντιπάλων στις πλευρές χαρτονένιων δεμάτων, γνωστά ως cartons. Σύντομα, τα σκίτσα αυτά αναφέρονταν με το ίδιο όνομα με τα κουτιά πάνω στα οποία είχαν σχεδιαστεί. Ως μέθοδος μετάδοσης επαναστατικών ιδεών με λίγες αδρές σατιρικές γραμμές, σε ένα κοινό που συχνά είχε περιορισμένες ικανότητες ανάγνωσης, η δύναμη και η αποτελεσματικότητα του νέου μέσου έγινε αμέσως φανερή.

Αυτή μάλλον ήταν και η αρχή για την υποχωρούσα, αλλά ακόμη υπαρκτή, νοοτροπία πως τα κόμικ είναι τομέας για τους αγράμματους των κατώτερων τάξεων. Όμως, ακολουθώντας την συνειδοτοποίηση της τεράστιας πολιτικής χρησιμότητας του μέσου, που με συνεχώς και μεγαλύτερη δυσκολία βρίσκουμε πολιτικό γεγονός οποιουδήποτε μεγέθους που να μην έχει τιμηθεί (και συχνά, αξιομνημόνευτα τιμηθεί) από το μέσο του σκίτσου.

Ο δέκατος όγδοος αιώνας, με τα πιο προσβάσιμα έντυπα μέσα, έγινε μάρτυρας της προαγωγής των δηκτικών εικόνων καρτούν από τη ταπεινή τους αφετηρία στα χαρτόκουτα στις μαζικά παραγόμενες εφημερίδες και περιοδικά από φτηνό χαρτοπολτό. Συνεπώς η ίδια περίοδος συνδέεται με την εμφάνιση των πρώτων εξπέρ του μέσου, καλλιτεχνών που μπορούσαν να δουν τις συναρπαστικές δυνατότητες αυτού του ατίθασου και απείθαρχου τρόπου καλλιτεχνικής έκφρασης. Το βλέπουμε αυτά να είναι παρόν στις συχνά τραχιές και δριμύτατες καρικατούρες του επιρρεπούς στην άνοια Βασιλιά Γεωργίου Δ΄ του James Gilray, στις σκληρές απεικονίσεις των στερημένων της κοινωνίας και των ντροπιαστικών κατώτερων τάξεων του William Hogarth, ακόμη και στα μεγαλειωδώς εικονογραφημένα κείμενα του William Blake, στα οποία οι ριζοσπαστικές απόψεις του οραματιστή… Στεκόταν με τους υποδαυλιστές της Εξέγερσης του Γκόρντον (Gordon Riots), με ένα κόκκινο σκούφο, δείχνοντας την αλληλεγγύη με τους Γάλλους επαναστάτες πέρα από τη θάλασσα, κοιτώντας τη Φυλακή του Νιούγκεϊτ να καίγεται… όπου από αναγκαιότητα, κρυμμένη  κάτω από ένα κρυπτικό κώδικα φλογερής πνευματικής ουσίας, επινόησε ημίθεους  με μεγαλειώδη και όλο νόημα ονόματα που κάποιος μπορεί να δει πως έχουν πολλά κοινά με την ύστερη παραγωγή της ιδιοφυίας της βιομηχανίας των υπερηρώων, τον αυθεντικά σπουδαίο Jack Kirby. Ο Blake, που ο κάποτε ομόσταυλος του Kirby και δημιουργός του Sub-Mariner, o W.B. Everett είχε επικαλεστεί ως μακρινό πρόγονο του, είχε μεγαλώσει με έντονα διακοσμημένα περιοδικά και έτσι η ιδέα του συνδυασμού λέξεις με εικόνες του φαίνονταν απόλυτα φυσιολογικό. Στο έργο του, παρά την απουσία γραμικής αφήγησης, βλέπουμε ίσως το ενδιάμεσο στάδιο μεταξύ των εικονογραφημένων χειρόγραφων των μεσαιωνικών μοναχών και της πιο φαντασμαγορικής και λιγότερο ιδεαλιστικής παραγωγής κόμικ του σήμερα. Για να μη νομίζετε πως περιλαμβάνοντας σεβαστές προσωπικότητες όπως ο William Blake μέσα στη λίστα των προγόνων των καρτούν πως αναζητάμε κάποια αγιοποιημένη και ωραιοποιημένη ιστορία για το μέσο, πρέπει να ειπωθεί πως όταν πλησίαζε η Γαλλική Επανάσταση (την οποία ο Blake στην αρχή θαύμαζε θερμά) οι αντιμοναρχικοί κυκλοφορούσαν άσεμνα και ακραία πορνογραφικά φυλλάδια που έδειχναν την Μαρία Αντουανέττα σε αιμομικτική σχέση με το γιό της.

Οι αντιφρονούντες της εποχής είχαν προφανώς καταλάβει πως ενώ το καρτούν από μόνο του ήταν σε θέσει να πείσει τις αμόρφωτες μάζες, συνδυασμένο με το πάντοτε δημοφιλές θέαμα σεξουαλικού υλικού, ήταν ανίκητο για κάθε χρήση και σκοπό. Αυτή η συνειδητοποίηση θα εξασφάλιζε πως καθώς η ιστορία του ανατρεπτικού κόμικ συνέχιζε να εξελίσσεται, το πρόβλημα της λογοκρισίας ή της κοινωνικοσεξουαλικής υποκρισίας δεν ήταν ποτέ μακριά από το πρόγραμμα.

Στις δύσκολες συγκυρίες του δέκατου όγδοου και του δέκατου ένατου αιώνα, ο δυτικός κόσμος ήταν σε αναταραχή παντού. Πρωτύτερα ακλόνητες θρησκευτικές βεβαιότητες είχαν αμφισβητηθεί και η επιστημονική επανάσταση της εποχής είχε μεταμορφώσει το τοπίο από ένα γραφικό στρώμα από χωράφια σε καπνισμένα χυτήρια που πετούσαν φλόγες και καπνοδόχους που έκρυβαν τον ουρανό, οι «διαβολικοί μαύροι μύλοι» του Blake, καθώς η βιομηχανική επανάσταση συγκέντρωνε την ανυποχώρητη ορμή της.

Αξίζει να σημειωθεί πως την ίδια περίοδο, αναμφισβήτητα βλέπουμε τον ερχομό της λογοτεχνίας επιστημονικής φαντασίας με τον Φράνκενστάιν της Mary Shelley. Αρχικά αντιμετωπίζονταν με την ίδια υποτιμητική αντίληψη με τα ίδια τα καρτούν, η νεογέννητη λογοτεχνία του φανταστικού άρχισε τη ζωή της ως ένα μέσο για την έκφραση μεταβιομηχανικών φόβων που τελικά θα έβρισκε ένα φιλόξενο σπίτι στα περιοδικά και τα κόμικ έναν αιώνα αργότερα. Με την άνοδο των μεγάλων βιομηχανιών, ανάμεσα τους και της εκδοτικής, η ριζοσπαστική δυναμική του μέσου των καρτούν άλλαξε σταδιακά καθώς τα θέλγητρα μια πληρωμένης εργασίας και επαγγελματικά εκδιδόμενης εργασίας, έκανε ένα μεγάλο αριθμό δημιουργών να κόβουν και να ράβουν τη δουλειά τους σύμφωνα με τις κοινωνικά αποδεκτές απαιτήσεις των νέων αυτών εργοδοτών.

Με αυτό δε θέλω να πω πως ατομικές από καρδιάς πολιτικές εκφράσεις δεν εκφράζονταν πια στο μέσο του καρτούν, αλλά απλά πως τώρα πιά εκφράζονταν κυρίως μέσα από το πλαίσιο των περιορισμών του εκάστοτε περιοδικού που πλήρωνε για τη δημοσίευση τους. ακόμη και μετά την άφιξη σατυρικών εγχειρημάτων όπως το Punch και το Judge κατά τον ύστερο δέκατο ένατο αιώνα, αν και υπήρχε επιθετική και επιτιμητική κοινωνική κριτική αυτή γενικά δίνονταν με ένα σχεδόν καθώς πρέπει τρόπο που πρόσεχε να μην υπερβεί τα όρια τους γούστου ή της ευπρέπειας που απαιτούσε από την καλή κοινωνία. Η καυτή εριστικότατα και ασυγκράτητη επίθεση του Gilray είχε αποκηρυχτεί και μαζί της η κοινωνικά αποκαλυπτική ματιά του Hogarth πάνω στην φτώχια, για να μην αναφέρω τα εμπρηστικό αντι-υλιστικά οράματα του μαχητικού και εξαθλιωμένου William Blake. Βλέπουμε εδώ την πρώτη (αν και με κανένα τρόπο τη τελευταία) απόπειρα να αναμορφωθεί το γεννημένο στο δρόμο μέσο και να γίνει κατάλληλο για κατανάλωση από τη μέση τάξη με τον ουσιαστικό ευνουχισμό την ακόμα σε βρεφική ηλικία μορφή τέχνης και απομακρύνοντας κάθε άβολη ανθρώπινη κοινωνικοπολιτική ή σεξουαλική ορμή, που αρχικά έδωσαν στα καρτούν την απήχηση και δυναμική, και που αποτελούσε μεγάλο μέρος της μεγάλης δημοτικότητας του μέσου.

Ξεκάθαρα, παρά την εφησυχαστική επιρροή της προσοδοφόρας αγοράς να βρίσκεται μέσα σε τέτοιες αθώες και φιλικές προς την οικογένεια εκδόσεις, υπάρχουν ακόμη δημιουργοί που νοιάζονται περισσότερο με την έκφραση μιας προσωπικής και αδέσμευτης προσωπικής δήλωσης παρά με το να είναι με μια άνετη και ευνουχιστική συμμόρφωση.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s