Δοκίμιο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Deutsche Universitätszeitung, Band 12 (Nr. 9, 1957) (Διαθέσιμο στα αγγλικά στον ιστότοπο Marxists Internet Archive). Ο Erich Fromm (1900 – 1980) ήταν Γερμανός ψυχολόγος, ψυχαναλυτής, κοινωνιολόγος, ανθρωπιστής και φιλόσοφος. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

Τι εννοούμε με τον όρο «αυταρχική προσωπικότητα»; Συνήθως βλέπουμε μια ξεκάθαρη διαφορά μεταξύ του ατόμου που επιθυμεί να εξουσιάσει, ελέγξει ή να περιορίσει άλλους και του ατόμου που τείνει να υποτάσσεται, υπακούει ή να ταπεινώνεται. Για να χρησιμοποιήσω έναν πιο φιλικό όρο, μιλάμε μάλλον για τον ηγέτη και τους οπαδούς του. Όσο φυσική μπορεί να είναι η διαφορά – με πολλούς τρόπους – μεταξύ των εξουσιαστών και των εξουσιαζόμενων, πρέπει επίσης να παραδεχτούμε πως αυτοί οι δυο τύποι, ή όπως μπορούμε να το θέσουμε, αυτές οι δύο μορφές αυταρχικής προσωπικότητας είναι στη πραγματικότητα στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους.

Αυτό που είναι κοινό μεταξύ τους, αυτό που ορίζει την ουσία της αυταρχική προσωπικότητας ενός ατόμου, είναι μια ανικανότητα: η ανικανότητα να βασίζεται στον ίδιο του τον εαυτό, να είναι ανεξάρτητο, να το θέσω με άλλα λόγια: να αντέχει την ελευθερία.

Το αντίθετο της αυταρχικής προσωπικότητας είναι το ώριμο άτομο: ένα άτομο που δεν προσκολλάται σε άλλους γιατί αγκαλιάζει και κατανοεί ενεργά το κόσμο, τους ανθρώπους και τα πράγματα γύρω του. Τι σημαίνει αυτό; Τα παιδιά έχουν ανάγκη να προσκολλώνται. Στη μήτρα της μητέρας τους είναι – με φυσική έννοια – ένα με τη μητέρα τους. Μετά τη γέννηση, για αρκετούς μήνες και με πολλούς τρόπους ακόμη και για χρόνια, παραμένουν – με ψυχολογική έννοια – κομμάτι της μητέρας τους. Τα παιδιά δεν μπορούν να υπάρξουν δίχως την βοήθεια της μητέρας τους. όμως μεγαλώνουν και αναπτύσσονται. Μαθαίνουν να περπατάνε, να μιλάνε και βρίσκουν το δρόμο τους στο κόσμο που γίνεται ο δικός τους κόσμος. Τα παιδιά διαθέτουν δυο ιδιότητες: εγγενείς στο άτομο, τις οποίες μπορούν να εξελίξουν: την αγάπη και το λόγο (λογική).

Η αγάπη είναι ο δεσμός και το συναίσθημα του να είσαι ένα με το κόσμο ενώ διατηρεί την ανεξαρτησία και την ακεραιότητα του ατόμου. Το γεμάτο αγάπη άτομο είναι συνδεδεμένο με το κόσμο. Δεν φοβάται μιας και ο κόσμος είναι το σπίτι του. Μπορεί να αφήσει ελεύθερο τον εαυτό του γιατί είναι σίγουρος για τον εαυτό του.

Αγάπη σημαίνει την αναγνώριση του κόσμου σαν μια συναισθηματική εμπειρία. Όμως, υπάρχει ακόμη ένας δρόμος αναγνώρισης, κατανόησης με το μυαλό. Μπορούμε να αποκαλέσουμε αυτό το είδος κατανόησης, λόγο. Διαφέρει από την Ευφυΐα. Η ευφυΐα χρησιμοποιεί το μυαλό για να φτάσει σε συγκεκριμένους πρακτικούς στόχους. Ένας χιμπαντζής επιδεικνύει νοημοσύνη όταν βλέπει μια μπανάνα μπροστά στο κλουβί του αλλά δεν μπορεί να την φτάσει με κανένα από τα δυο κλαδιά στο κλουβί του, τότε ενώνει τα δυο κλαδιά και φτάνει την μπανάνα. Αυτή είναι η ευφυΐα του ζώου, που είναι η ίδια χειριστική ευφυΐα που συνήθως αποκαλούμε κατανόηση όταν μιλάμε για ανθρώπους. Ο λόγος είναι κάτι διαφορετικό. Ο λόγος είναι η δραστηριότητα του μυαλού που επιχειρεί να ξεπεράσει την επιφάνεια και να φτάσει στο πυρήνα των πραγμάτων, να αντιληφθεί τι πραγματικά βρίσκεται πίσω από αυτά τα πράγματα, ποιες δυνάμεις και ορμές είναι που – αόρατες οι ίδιες – λειτουργούν και καθορίζουν τις εκδηλώσεις τους.

Έδωσα αυτή τη περιγραφή του ώριμου, δηλαδή του γεμάτου αγάπη και λογική ατόμου για να ορίσω καλύτερα την ουσία της αυταρχικής προσωπικότητας. Ο αυταρχικός χαρακτήρας δεν έχει φτάσει στην ωριμότητα, δεν μπορεί να αγαπήσει ή να χρησιμοποιήσει την λογική. Ως αποτέλεσμα, είναι εντελώς μόνος που σημαίνει πως δεσμεύεται από ένα βαθιά ριζωμένο φόβο. Έχει ανάγκη να αισθάνεται ένα δεσμό, που δεν απαιτεί ούτε αγάπη, ούτε λογική – και τη βρίσκει στη συμβιωτική σχέση, στο να αισθάνεται ένα με τους άλλους, όχι με το να διατηρεί τη δική του ταυτότητα, αλλά μάλλον με το να ενωθεί μαζί τους, με την καταστροφή της ίδιας της ταυτότητας του. Ο αυταρχικός χαρακτήρας χρειάζεται ένα άλλο άτομο να ενωθεί μαζί του γιατί δεν μπορεί να αντέξει την ίδια του τη μοναχικότητα και φόβο του.

Εδώ φτάνουμε τα όρια αυτών που έχουν κοινά οι δύο μορφές – εξουσιαστές και εξουσιαζόμενοι – της αυταρχικής προσωπικότητας.

Ο παθητικός-αυταρχικός, με άλλα λόγια, ο μαζοχιστικός και υποτακτικός χαρακτήρας στοχεύει – τουλάχιστον υποσυνείδητα – να γίνει μέρος μιας μεγαλύτερης ομάδας, μια απόληξη, ένα σωματίδιο, έστω μικρό, αυτού του «σπουδαίου» προσώπου, αυτού του «σπουδαίου» θεσμού, ή αυτής της «σπουδαίας» ιδέας. Το πρόσωπο, ο θεσμός ή η ιδέα είναι πανίσχυρη και απόλυτη, που και ο ίδιος είναι δυνατός και σπουδαίος με το να είναι κομμάτι κάτι «μεγαλύτερου». Το παράδοξο αυτής μορφής του αυταρχικού χαρακτήρα είναι: το άτομο υποτιμά τόσο τον εαυτό τόσο που μπορεί – ως τμήμα κάτι μεγαλύτερου – να γίνει ο ίδιος σπουδαίος. Το άτομο θέλει να λάβει εντολές, έτσι ώστε να μην έχει την ανάγκη να πάρει αποφάσεις και να κουβαλά ευθύνες. Αυτή η μαζοχιστική ατομική αναζήτηση συνεξάρτησης είναι στο πυρήνα της ένα φοβικό – συχνά υποσυνείδητα –συναίσθημα κατωτερότητας, αδυναμίας, μοναχικότητας. Εξαιτίας αυτού, αναζητά τον «ηγέτη», τη μεγάλη δύναμη, για να αισθανθεί ασφαλής και προστατευμένος μέσα από τη συμμετοχή και να ξεπεράσει τη δική του κατωτερότητα. Υποσυνείδητα, αισθάνεται την ίδια του την αδυναμία και χρειάζεται τον ηγέτη για να ελέγξει αυτό το συναίσθημα. Αυτό το μαζοχιστικό και υποτακτικό άτομο, που φοβάται την ελευθερία και δραπετεύει στη λατρεία ειδώλων, είναι το άτομο πάνω στο οποίο τα απολυταρχικά συστήματα – Ναζισμός και Σταλινισμός – βασίζονται.

Δυσκολότερη από την κατανόηση της παθητικής-αυταρχικής προσωπικότητας, του μαζοχιστικού χαρακτήρα είναι η κατανόηση της ενεργητικής-απολυταρχικής προσωπικότητας, του σαδιστικού χαρακτήρα. Στους ακόλουθούς του εμφανίζεται γεμάτος αυτοπεποίθηση και δυνατός αλλά είναι το ίδιο φοβισμένος και μόνος όπως ο μαζοχιστικός χαρακτήρας. Ενώ ο μαζοχιστής αισθάνεται δυνατός επειδή αποτελεί μικρό κομμάτι από κάτι μεγαλύτερο, ο σαδιστής αισθάνεται ισχυρός επειδή ενσωμάτωσε άλλους – αν είναι δυνατό πολλούς άλλους, τους καταβρόχθισε, κατά κάποιο τρόπο. Ο σαδιστικός-αυταρχικός χαρακτήρας εξαρτάται από τους εξουσιαζόμενους όσο και ο μαζοχιστικός-αυταρχικός χαρακτήρας στον εξουσιαστή. Όμως η εικόνα είναι παραπλανητική. Όσο διαθέτει την εξουσία, ο ηγέτης φαίνεται – στον ίδιο και στους άλλους – δυνατός και ισχυρός. Η αδυναμία του γίνεται φανερή όταν έχει χάσει τη δύναμη του, όταν δεν μπορεί να καταβροχθίσει άλλους, όταν είναι μόνος του.

Όταν μιλάω για το σαδισμό ως την ενεργητική πλευρά της αυταρχικής προσωπικότητας, πολύ άνθρωποι εκπλήσσονται γιατί ο σαδισμός συνήθως γίνεται αντιληπτός ως η τάση κάποιου να βασανίζει και να προκαλεί πόνο. Στην πραγματικότητα όμως, αυτό δεν είναι η ουσία του σαδισμού. Οι διαφορετικές μορφές του σαδισμού που μπορούμε να παρατηρήσουμε έχουν τη ρίζα τους στη προσπάθεια, για την κυριαρχία και τον έλεγχο σε ένα άλλο άτομο, η μετατροπή του ενός σε αβοήθητο υποχείριο της θέλησης ενός άλλου, του εξουσιασμού του, της χρησιμοποίησης του κατά βούληση και δίχως περιορισμούς. Η ταπείνωση και η υποδούλωση του ατόμου είναι δίκαια μέσα για το σκοπό αυτό, και τα ποιο δραστικά μέσα προς αυτό το σκοπό είναι να το κάνει να υποφέρει, καθώς δεν υπάρχει μεγαλύτερη εξουσία πάνω στο άτομο από το να το κάνεις να υποφέρει, να το κάνεις να υπομένει πόνο δίχως αντίσταση.

Το γεγονός πως και οι δύο μορφές της αυταρχικής προσωπικότητας μπορούν να εντοπιστούν πίσω σε ένα κοινό σημείο – τη συμβιωτική τάση – δείχνει γιατί κάποιος μπορεί να εντοπίσει τόσο το σαδιστικό όσο και το μαζοχιστικό συστατικό σε τόσες πολλές προσωπικότητες. Συνήθως, μόνο τα υποκείμενα διαφέρουν. Όλοι έχουμε ακούσει για τον οικογενειάρχη τύραννο, που φέρεται στη γυναίκα και στα παιδιά του με ένα σαδιστικό τρόπο αλλά όταν αντιμετωπίζει τους ανωτέρους του στο γραφείο γίνεται ο υποτακτικός υπάλληλος. Ή για να αναφέρω ένα γνωστότερο παράδειγμα: ο Hitler. Υποκινούνταν από την επιθυμία να εξουσιάσει τους πάντες, το γερμανικό έθνος και μετά ολόκληρο το κόσμο, να τον κάνει ανίσχυρο υποχείριο της θέλησής του. Και όμως, ο ίδιος άνθρωπος ήταν εξαιρετικά εξαρτημένος, εξαρτημένος από το χειροκρότημα των μαζών, από την επιδοκιμασία των συμβούλων του, και αυτού που ονόμαζε την υπέρτατη δύναμη της φύσης, της ιστορίας και της μοίρας. Χρησιμοποίησε ψευδοθρησκευτικές φόρμες για να εκφράσει αυτές τις ιδέες, όταν για παράδειγμα έλεγε: «ο ουρανός βρίσκεται πάνω από το έθνος, καθώς κάποιος μπορεί να παραπλανήσει τον άνθρωπο, αλλά όχι τον ουρανό». Όπως, η δύναμη που εντυπωσίασε το Hitler περισσότερο από την ιστορία, το θεό και τη φύση ήταν η φύση. Αντίθετα από τη τάση των τελευταίων τετρακοσίων χρόνων για την κυριαρχία πάνω στη φύση, ο Hitler ισχυρίζονταν πως κάποιος μπορεί και πρέπει να εξουσιάσει τον άνθρωπο αλλά όχι τη φύση. Σε αυτόν, βρίσκουμε αυτό το χαρακτηριστικό μείγμα σαδιστικών και μαζοχιστικών τάσεων της αυταρχικής προσωπικότητας: η φύση είναι η μεγάλη δύναμη στην οποία πρέπει να υποταχθούμε, αλλά τα έμβια όντα είναι εκεί για να εξουσιάζονται από εμάς.

Όμως, δε μπορούμε να κλείσουμε το θέμα της αυταρχικής προσωπικότητας δίχως να μιλήσουμε για ένα πρόβλημα που είναι αιτία για πολλές παρεξηγήσεις. Όταν η αναγνώριση της αυθεντίας είναι ο μαζοχισμός και η πρακτική του ο σαδισμός, σημαίνει αυτό πως όλη η εξουσία περιέχει κάτι παθολογικό; Το ερώτημα αυτό αποτυγχάνει να κάνει τη σημαντική διάκριση μεταξύ ορθολογικής και ανορθολογικής αυθεντίας. Η ορθολογική αυθεντία είναι η αναγνώριση της αυθεντίας που βασίζεται στην κριτική αξιολόγηση της ικανότητας. Όταν ένα μαθητής αναγνωρίζει την αυθεντία του δασκάλου του να γνωρίζει περισσότερα από αυτόν, αυτή είναι μια ορθολογική αξιολόγηση της ικανότητας. Το ίδιο ισχύει, όταν εγώ ως επιβάτης σε πλοίο αναγνωρίζω την αυθεντία του καπετάνιου να πάρει τις σωστές και αναγκαίες αποφάσεις σε περίπτωση κινδύνου. Η ορθολογική αυθεντία δεν βασίζεται στον αποκλεισμό της λογικής και κριτικής μου αλλά μάλλον τα προϋποθέτει ως προαπαιτούμενα. Αυτό δεν με κάνει μικρό και ή την αυθεντία σπουδαία αλλά επιτρέπει στην αυθεντία να είναι σπουδαιότερη όσο διαθέτει ικανότητα.

Η ανορθολογική αυθεντία είναι διαφορετική. Βασίζεται στην συναισθηματική υποταγή του ατόμου μου σε ένα άλλο άτομο: πιστεύω πως έχει δίκιο, όχι επειδή είναι, αντικειμενικά μιλώντας, ικανό ούτε επειδή ορθολογικά αναγνωρίζω την ικανότητα του. Στα δεσμά της ανορθολογικής αυθεντίας, υπάρχει μια μαζοχιστική υποταγή με το να κάνω εμένα μικρό και την αυθεντία μεγάλη. Πρέπει να την κάνω σπουδαία, έτσι ώστε – ως μια από τις εκφράσεις της – να γίνω σπουδαίος. Η ορθολογική αυθεντία έχει την τάση να αναιρεί τον εαυτό της, γιατί όσο περισσότερο καταλαβαίνω, τόσο μικρότερη η απόσταση από αυτή γίνεται. Η ανορθολογική αυθεντία τείνει να βαθαίνει και να μεγαλώνει τον εαυτό της. Όσο περισσότερο και ποιο εξαρτημένος είμαι, τόσο πιο αδύναμος θα γίνω και τόσο περισσότερο θα χρειάζομαι να αγκιστρωθώ στην ανορθολογική αυθεντία και να υποταχτώ.

Όλα τα μεγάλα δικτατορικά κινήματα της εποχής μας ήταν (και είναι) βασισμένα στην ανορθολογική αυθεντία. Οι δυνάμεις που την κινητοποιούν είναι τα συναισθήματα  φόβου και αδυναμίας του υποτακτικού υποκειμένου και ο θαυμασμός για τον «ηγέτη». Όλες οι μεγάλες και επιδραστικές κουλτούρες ιδρύθηκαν πάνω στην ορθολογική αυθεντία: στους ανθρώπους, που είναι ικανοί να επιστρατεύσουν τις λειτουργίες αυτές διανοητικά και κοινωνικά και έτσι δεν έχουν ανάγκη να κάνουν επίκληση σε ανορθολογικές επιθυμίες.

Δεν θέλω να κλείσω όμως δίχως να δώσω έμφαση στο ότι ο στόχος του ατόμου είναι να γίνει αυτεξούσιο, δηλαδή να έχει συνείδηση ηθικών θεμάτων, πίστη στην ανάγκη νοητικών αναζητήσεων και ακεραιότητα σε θέματα συναισθημάτων. Το άτομο όμως μπορεί να αποκτήσει τέτοια εσωτερική αυθεντία αν έχει ωριμάσει αρκετά για να καταλάβει το κόσμο με λογική και αγάπη. Η ανάπτυξη αυτών των χαρακτηριστικών είναι η βάση για το αυτεξούσιο και κατά συνέπεια η βάση για τη πολιτική δημοκρατία.

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s