Άρθρο (απόσπασμα) που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα Foreign Policy In Focus. Ο Walden Bello είναι καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, αντιδικτατορικός ακτιβιστής και πρώην μέλος του κοινοβουλίου των Φιλιππίνων. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

Το 2016, ο πρόεδρος των Φιλιππίνων Rodrigo Duterte έφερε τη χώρα του στο παγκόσμιο προσκήνιο – σε πολύ εμφανή θέση, σύμφωνα με κάποιους Φιλιππινέζους.

Η εκστρατεία του Duterte να ξεφορτωθεί τους χρήστες και μικρέμπορους ναρκωτικών στις Φιλιππίνες με τη χρήση εξωδικαστικών εκτελέσεων, σόκαρε ακόμα και τους πιο σκληραγωγημένους παρατηρητές. Και ο μνημειώδης χαρακτηρισμός του προς τον πρόεδρο Obama ως «μπάσταρδο» – κομμάτι του θυμωμένου αποχαιρετισμού μιας μακροχρόνιας συμμαχίας με την Ουάσιγκτον και του εναγκαλισμού με την Κίνα – έφερε τα πάνω κάτω στην Ασιατική γεωπολιτική.

Παρά την αιμοσταγή διακυβέρνηση του, ο Duterte παραμένει δημοφιλής, με τις τελευταίες δημοσκοπήσεις να δείχνουν πως η εμπιστοσύνη του πληθυσμού προς το πρόσωπό του να είναι «εξαιρετική». Τι είναι αυτό που παρακινεί τον Duterte; Τι κάνει πολλούς από τους υποστηρικτές του να δηλώνουν πως είναι έτοιμοι να πεθάνουν για αυτόν;

Ο φασισμός εμφανίζεται με διαφορετικές μορφές σε διαφορετικές κοινωνίες, έτσι οι άνθρωποι περιμένοντας το φασισμό να εμφανιστεί με το «κλασικό» τρόπο πολύ συχνά δεν μπορούν να τον αναγνωρίσουν ακόμη και όταν έχει πέσει πάνω τους. Το 2016, ο φασισμός ήρθε στις Φιλιππίνες με τη μορφή του Duterte, αλλά το γεγονός αυτό εξακολουθεί να διαφεύγει σε μεγάλο μέρος των πολιτών – σε κάποιους εξαιτίας της φανατικής τους αφοσίωσης προς τον πρόεδρο, άλλοι από φόβο να παραδεχτούν πως πλέον η κυρίαρχη αρχή στη πολιτική ζωή των Φιλιππίνων είναι η ωμή βία.

Γιατί η λέξη από «Φ» ταιριάζει στον Duterte

Σε ένα πάνελ που ήμουν πέρσι τον Αύγουστο, ένα μήνα αφότου ο Duterte ανέβηκε στην προεδρία, υπήρχε έντονος δισταγμός ανάμεσα στα μέλη του πάνελ να χρησιμοποιήσουν την λέξη από «Φ» για να περιγράψουν τον νέο κυβερνήτη. Υπάρχει ένας αναμενόμενος δισταγμός ως προς τη χρήση του όρου «φασίστας», δίχως αμφιβολία επειδή ο όρος έχει χρησιμοποιηθεί με μεγάλη ευκολία για κάθε είδους κίνημα και ηγέτες  που ξεφεύγουν, με κάποιο τρόπο, από τις φιλελεύθερες δημοκρατικές πρακτικές.

Όμως, υπάρχουν μερικοί ευρύτεροι χαρακτηρισμοί φασιστών ηγετών που δίχως αμφισβήτηση ταιριάζουν στον Duterte. Σε αυτούς, ο φασίστας ηγέτης α) είναι ένα χαρισματικό άτομο με έντονες τάσεις προς την απολυταρχική κυβέρνηση που β) αντλούν την δύναμη τους από μια ένθερμη πολυταξική βάση, γ) συμμετέχει ή προωθεί τη συστηματική και τη μαζική παραβίαση βασικών ανθρώπινων, ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων και δ) προτείνουν ένα πολιτικό πρόγραμμα που αντιτίθεται στις βασικές αξίες και στόχους της φιλελεύθερης δημοκρατίας ή της σοσιαλδημοκρατίας.

Αν κάποιος μπορεί να δεχτεί υπό όρους αυτά τα στοιχεία ως τα κύρια χαρακτηριστικά ενός φασίστα ηγέτη, τότε ο Duterte ταιριάζει με άνεση στο χαρακτηρισμό αυτό.

Ένας πρωτότυπος φασίστας

Έχοντας πει αυτά, ο Duterte είναι δίχως άλλο ένα πρωτότυπο είδος φασιστικής προσωπικότητας.

Το χάρισμά του δημιουργικού τύπου σαν του Hitler, ούτε προέρχεται τόσο από μια συναισθηματική προσωπική ταύτιση με ένα «έθνος». Το χάρισμα του Duterte μπορεί καλύτερα να περιγραφεί ως carino brutal, ένας φιλιππινοϊσπανικός όρος που υποδηλώνει ένα μείγμα θέλησης για εξουσία, μια ηγεμονική προσωπικότητα, και μια εγκληματική γοητεία που εκπληρώνει την βαθιά επιθυμία των οπαδών του για μια πατρική φιγούρα που τελικά θα ξεμπερδέψει αυτό το οποίο βλέπουν ως «εθνικό χάος».

Ο Duterte δεν είναι ένας αντιδραστικός που προσπαθεί να αποκαταστήσει ένα μυθικό παρελθόν. Δεν είναι ένας συντηρητικός αφιερωμένος στην υπεράσπιση του στάτους κβο. Το σχέδιο του προσανατολίζεται προς ένα απολυταρχικό μέλλον.

Περιγράφεται καλύτερα, χρησιμοποιώντας τον όρο του Arno Mayer, ως αντεπαναστάτης. Αντίθετα από το Hitler ή το Mussolini, όμως, δεν διεξάγει αντεπανάσταση ενάντια στην αριστερά ή το σοσιαλισμό. Στην περίπτωση του Duterte, ο στόχος είναι η φιλελεύθερη δημοκρατία – η κυρίαρχη ιδεολογία και πολιτικό σύστημα της εποχής μας. Υπό την έννοια αυτή, είναι μια τοπική έκφραση αλλά και πρωτοπόρος ενός παγκόσμιου φαινόμενου: η επανάσταση ενάντια στον φιλελεύθερο δημοκρατικό διάλογο που ο Francis Fukuyama είχε αποκαλέσει ως το «τέλος της ιστορίας» στις αρχές της δεκαετίας του 1990.

Οι αντεπαναστάτες δεν είναι πάντα προβλέψιμοι όσον αφορά το ποιες θα είναι οι επόμενες κινήσεις τους, διαθέτουν μια ενστικτώδη αίσθηση του τι θα τους φέρει πιο κοντά στην εξουσία. Η ιδεολογική αγνότητα δεν είναι ψηλά στην ατζέντα τους – βάζουν προτεραιότητα στην συναισθηματική δύναμη του μηνύματος τους έναντι της ιδεολογικής του συνεκτικότητας.

Η χαμηλή προτεραιότητα στην ιδεολογική συνεκτικότητα εκτείνεται και στις πολιτικές συμμαχίες. Η κινητοποίηση της πολυταξικής βάσης του Duterte ενώ ταυτόχρονα κυβερνά με την υποστήριξη πρακτικά όλης της ελίτ είναι τυπική. Ένα από τα πράγματα, όμως, που τον κάνουν πρωτότυπο φασίστα είναι γιατί έφερε την κυρίαρχη πτέρυγα της αριστεράς στην κυβερνητική του συμμαχία, κάτι που θα ήταν αδιανόητο για τους περισσότερους παλιούς φασίστες ηγέτες.

Ίσως η ιδιαίτερη συνεισφορά του Duterte στο φασισμό είναι στο πεδίο της πολιτικής μεθοδολογίας. Το τυπικό παράδειγμα  έχει τον φασίστα ηγέτη  ή κόμμα να ξεκινά με παραβιάσεις πολιτικών δικαιωμάτων, μετά με την αρπαγή της εξουσίας, και μετά με αδιάκριτη καταπίεση. Ο Duterte γυρίζει αυτό το «μαρκοσιανό (ΣτΜ: Ferdinand Marcos δικτάτορας των Φιλιππίνων μεταξύ 1972-1986) μοντέλο» του «υφέρποντα φασισμού» ανάποδα. Ξεκινά με ατιμώρητη βαναυσότητα σε μαζική κλίμακα – δηλαδή, την εξωδικαστική δολοφονία χιλιάδων υποτιθέμενων χρηστών και μικρέμπορων ναρκωτικών – και αφήνει τις παραβιάσεις των ατομικών ελευθεριών και την αρπαγή της απόλυτης εξουσίας ως τις δευτερεύουσες επιχειρήσεις σε ένα πολιτικό σκηνικό κενό από οποιαδήποτε σημαντική οργανωμένη αντιπολίτευση.

Προϊόν της EDSA

Η άνοδος του Duterte δεν μπορεί να γίνει κατανοητή δίχως να λάβουμε υπόψιν την πανωλεθρία της φιλελεύθερης δημοκρατίας της EDSA που γεννήθηκε από την εξέγερση ενάντια στον Marcos το 1986. (Ονομάζεται EDSA από την μεγάλη οδική αρτηρία στο κέντρο της Μανίλα που έγιναν οι κύριες δράσεις της εξέγερσης).

Στην πράξη, η αποτυχία της EDSA ήταν προϋπόθεση για την επιτυχία του Duterte. Αυτό που κατέστρεψε το σχέδιο της EDSA και άνοιξε το δρόμο για τον Duterte ήταν ο θανάσιμος συνδυασμός μιας του μονοπωλίου του εκλογικού συστήματος από την ελίτ και οι νεοφιλελεύθερες οικονομικές πολιτικές που είχαν ως προτεραιότητα την αποπληρωμή του ξένου χρέους που επιβλήθηκε από την Ουάσιγκτον.

Το 2016, υπήρχε ένα αγεφύρωτο χάσμα μεταξύ της υπόσχεσης της δημοκρατίας της EDSA για την λαϊκή ενίσχυση και την αναδιανομή του πλούτου και την πραγματικότητα της μαζικής φτώχιας , της σκανδαλώδους ανισότητας και της αχαλίνωτης διαφθοράς. Ο λόγος της δημοκρατίας της EDSA για τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου είχαν  μετατραπεί σε ασφυκτικό ζουρλομανδύα για τη πλειοψηφία των Φιλιππινέζων, που απλά δεν μπορούσαν να ταυτιστούν με αυτά χάρη στην υπερίσχυση της πραγματικότητας της αδυναμίας τους.

Ο λόγος του Duterte – ένα μίγμα από ξεκάθαρες απειλές θανάτου, τραχύ σκληρό λόγο, και ξέφρενη κατηγορία μαζί με χυδαίο χιούμορ προς την ελίτ (τους οποίους αποκαλούσε «conos» ή μουνιά) – ήταν ένα ισχυρό μείγμα που αποδείχτηκε απολαυστικό για το κοινό του, που ένοιωθε να απελευθερώνεται από την αποπνικτική υποκρισία του λόγου της EDSA.

Φασισμός στην εξουσία

Καμιά, πιθανώς, προσωπικότητα από την εποχή του Hitler δεν χρησιμοποίησε την εντολή της πλειοψηφίας των εκλογών για να αναδιαμορφώσει την πολιτική αρένα τόσο γρήγορα και αποφασιστικά όσο ο Duterte το 2016.

Πριν ακόμη την ανάληψη των καθηκόντων του, άρχισαν οι εξωδικαστικές εκτελέσεις, η αντιπολιτευόμενη ελίτ διαλύθηκε, με περίπου το 98% του φιλελεύθερου «Κίτρινου Κόμματος» να εντάσεται στη συμμαχία του Duterte, και ο Duterte πέτυχε τον απόλυτο έλεγχο και των δυο κοινοβουλευτικών σωμάτων του Κογκρέσου. Το Ανώτατο Δικαστήριο, αποφεύγοντας την αντιπαράθεση, επέλεξε να μην αμφισβητήσει την απόφαση του προέδρου να ταφεί ο πρώην δικτάτορας, Ferdinand Marcos, στο Κοιμητήριο Εθνικών Ηρώων. Το παραδοσιακό προπύργιο προάσπισης των ανθρώπινων δικαιωμάτων, η Καθολική Εκκλησία, αυτολογοκρίθηκε, φοβούμενη πως θα έβγαινε σίγουρα χαμένη σε μια αντιπαράθεση με ένα δημοφιλή πρόεδρο που απειλούσε να αποκαλύψει επισκόπους και ιερείς με ερωμένες και κακοποιήσεις παιδιών.

Αρχάριος στην εξωτερική πολιτική, ο Duterte κατάφερε να συνδυάσει τις προσωπικές του αντιπάθειες μα το οξύ πολιτικό ένστικτο για να αναδιαμορφώσει ριζικά τη σχέση των Φιλιππίνων με τις μεγάλες δυνάμεις και ιδιαίτερα με τις ΗΠΑ. Αυτό που εξέπληξε  πολλούς, αν και υπήρχε ελάχιστη πολιτική αντίδραση στις Φιλιππίνες για το γεωπολιτικό προσανατολισμό του Duterte προς τη Κίνα, με δεδομένο το στερεότυπο στην Ουάσιγκτον πως οι Φιλιππινέζοι είναι «τα μικρά καφέ αδέρφια» τους. όποιες διαμαρτυρίες υπήρξαν προήλθαν κυρίως από παραδοσιακά αντιαμερικάνικους χώρους που εξέφρασαν σκεπτικισμό για τις δημόσιες προθέσεις του προέδρου.

Εδώ ο Duterte έδειξε ξανά πως είναι ένας ικανός ενστικτώδης πολιτικός. Ενώ οι καθημερινοί Φιλιππινέζοι θαυμάζουν συχνά τις ΗΠΑ και τους θεσμούς της, υπάρχει ένα ισχυρό υπόγειο ρεύμα  λόγω της αποικιοκρατικής υποδούλωσης της χώρας από τις ΗΠΑ, τις άνισες συνθήκες που η Ουάσιγκτον επέβαλε στη χώρα, και τον σαρωτικό αντίκτυπο του «Αμερικάνικου τρόπου ζωής» στην τοπική κουλτούρα. Δεν χρειάζεται να εμβαθύνει κάποιος στην περίπλοκη ψυχολογία της διαλεκτικής αφέντη-υπηρέτη του Hegel για να κατανοήσει πως το υπόβαθρο των σχέσεων ΗΠΑ-Φιλιππίνων ήταν η «πάλη για αναγνώριση» του εξουσιαζόμενου εταίρου. Ο Duterte να εκμεταλλευτεί αυτό το συναισθηματική κρυφή πλευρά των Φιλιππινέζων με ένα τρόπο που η αριστερά δεν το κατάφερε ποτέ με το αντι-ιμπεριαλιστικό του πρόγραμμα.

Τα αντιαμερικάνικα σχόλια των οπαδών του Duterte που γέμισαν τον κυβερνοχώρο όταν ο πρόεδρος Obama  επέκρινε τις εκτελέσεις του Duterte ήταν εξίσου σκληρά με τις επιθέσεις στους ντόπιους επικριτές του πολέμου στα ναρκωτικά. Όπως πολλοί από τους απολυτάρχες προκατόχους του αλλού, ο Duterte ήταν ικανός να ενώσει τον εθνικισμό και τον απολυταρχισμό με πάρα πολύ πετυχημένο τρόπο, αν και πολλοί προοδευτικοί το αντιμετωπίζουν ως υποκινούμενο από τον οπορτουνισμό του.

[…]

Η Κοινωνία των Δικαιωμάτων Κινητοποιείται

Η κοινωνία των δικαιωμάτων είναι εκεί που η πραγματική αντιπολίτευση προς τον Duterte έχει αναπτυχθεί.

Μια κυρίαρχη δύναμη είναι το I Defend, μια ευρεία συμμαχία από 50  λαϊκές και μη κυβερνητικές οργανώσεις που επιδίδονται σε αδυσώπητο αγώνα ενάντια στις εξωδικαστικές δολοφονίες. Μια άλλη είναι η συμμαχία ενάντια στη ταφή του Marcos. Ενώ ο Duterte έχει χαρακτηρίσει αυτούς τους σχηματισμούς ως «κίτρινους» (ΣτΜ: φιλελεύθερους), η πραγματικότητα είναι πως τα περισσότερα μέλη τους είναι προοδευτικοί που αντιτίθενται τόσο σε μια νεοφιλελεύθερη «κίτρινη αποκατάσταση» όσο και στις πολιτικές του Duterte. άλλοι είναι νεότερες και πιο καινούριες δυνάμεις που προέρχονται από τις μετά-ESDA και νεότερες γενιές που ανησυχούν για τη φασιστική στροφή του Duterte.

[…]

Αυτό που πρέπει να εμπεδώσουν αυτοί που αντιστέκονται είναι πως η αντίσταση προς το φασισμό, δεν θα είναι, για να δανειστώ τη φράση του Mao, «βραδινό δείπνο». Θα είναι όντως εξαιρετικά δύσκολη και απαιτεί μεγάλες θυσίες. Επιπλέον, δεν υπάρχει εγγύηση επιτυχίας σε βραχυπρόθεσμο ή μεσοπρόθεσμο ορίζοντα. Ο φασισμός στην εξουσίας μπορεί να ιδιαίτερα μακρόβιος. Το καθεστώς Franco στην Ισπανία κράτησε 39 χρόνια, ενώ το Estado Novo του Salazar στη γειτονική Πορτογαλία κράτησε για 42 χρόνια.

Όπως η αντίσταση κατά του Marcos πριν τέσσερις δεκαετίες, η μόνη βεβαιότητα στην οποία μπορούν να υπολογίζουν τα μέλη του αντιφασιστικού μετώπου είναι πως κάνουν το σωστό. Και αυτό για κάποιους είναι κάτι για το οποίο αξίζει να πεθάνουν.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s