Απόσπασμα από την μπροσούρα Το Παράλογο Στη Πολιτική (Διεθνής Βιβλιοθήκη). Ο Maurice Brinton (Chris Pallis) (1923-2005)  ήταν νευρολόγος και μέλος της ελευθεριακής σοσιαλιστικής ομάδας Solidarity. Μετάφραση Νίκος Μπαλής

 *Έχει διατηρηθεί η γλώσσα και η ορθογραφία του συγγραφέα

 

Στην κλασσική μελέτη του, «Η Καταγωγή τής Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους», ο Ένγκελς αποδίδει στην οικογένεια τρεις κύριες λειτουργίες μέσα στην καπιταλιστική κοινωνία:

α) Ήταν κατά την γνώμη του ένας μηχανισμός για την μεταβίβαση του πλούτου μέσω τής κληρονομιάς, ένα προτσέσσο που επέτρεπε στις κυρίαρχες κοινωνικές ομάδες να διαιωνίζουν την οικονομική τους ισχύ. Αναμφισβήτητα αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες λειτουργίες της αστικής οικογένειας. Η ελπίδα όμως του Ένγκελς ότι «με την εξαφάνιση της ατομικής ιδιοκτησίας η οικογένεια θα έχανε και τον τελευταίο λόγο ύπαρξης» δεν βγήκε Αληθινή. Ή ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής έχει καταργηθεί στην Ρωσία εδώ και 56 χρόνια κι όμως ο θεσμός τής οικογένειας εξακολουθεί να είναι βαθιά ριζωμένος και στην ρωσική συνείδηση και στην ρωσική πραγματικότητα. Απεναντίας, κι αυτό ίσως φανεί παράδοξο, στην καπιταλιστική Δύση η αστική οικογένεια υφίσταται την πιο ριζοσπαστική κριτική — και στην θεωρία και στην πράξη.

β) Η οικογένεια ήταν επίσης μια μονάδα οικονομικής παραγωγής, ιδιαίτερα στην ύπαιθρο και στον τομέα του μικρεμπορίου. Η ανάπτυξη τής μεγάλης κλίμακας βιομηχανίας και το γενικό ρεύμα προς τις πόλεις, χαρακτηριστικά του 20ου αιώνα, έχουν υποβιβάσει σε αφάνταστο βαθμό τη σημασία αυτής της λειτουργίας.

γ) ‘II οικογένεια τελικά ήταν ένας μηχανισμός για τον πολλαπλασιασμό του ανθρώπινου είδους. Η θέση αυτή είναι σωστή όσον αφορά μια ολόκληρη περίοδο τής Ιστορίας του ανθρώπου. Δεν θα έπρεπε βέβαια να θεωρηθεί ότι η κατάργηση των πολιτικών ή θρησκευτικών γάμων αστικού τύπου (θεσμός που κατά τον Ένγκελς επιτρέπει «την εμπειρία του σεξ»), συνεπάγεται το απότομο σταμάτημα του πολλαπλασιασμού του ανθρώπινου είδους. Είμαστε σίγουροι ότι θα δημιουργηθούν άλλου είδους σχέσεις (περισσότερο ή λιγότερο μόνιμες). Σε μια κομμουνιστική κοινωνία οι τεχνολογικές εξελίξεις και τα νέα πρότυπα ζωής θα μας απαλλάξουν κατά πολύ από τις μικροδουλειές του νοικοκυριού. Κατά πάσα πιθανότητα η ανατροφή των παιδιών δεν θα είναι αποκλειστικό έργο δύο ατόμων, παρά μόνο για ένα πολύ σύντομο διάστημα. Οι ψυχολογικές αιτιολογίες, που μας παρουσιάζουν συνήθως για την διαιώνιση τού αναγκαστικού γάμου δεν είναι παρά απλές ορθολογικοποιήσεις.

Οι παρατηρήσεις του Ένγκελς. όσο κι αν εξακολουθούν έν μερει να ισχύουν, δεν επιτρέπουν την πλήρη κατανόηση του αληθινού ρόλου του θεσμού τής οικογένειας. Παραβλέπουν μια ολόκληρη διάσταση τής ζωής. Η κλασσική ψυχανάλυση παρουσίασε μια παραπέρα λειτουργία: την μεταβίβασή του κυρίαρχου πολιτιστικού προτύπου. Η επαναστατική ψυχανάλυση επρόκειτο να προωθήσει αυτή την άποψη ακόμα περισσότερο.

Ο ίδιος ο Φρόιντ είχε αποδείξει ότι οι γονείς ανέτρεφαν τα παιδιά τους σύμφωνα με τις προσταγές των υπερεγώ τους (των γονέων). «Γενικά οι γονείς και οι παρόμοιες αρχές εφαρμόζουν τις προσταγές των υπερεγώ τους κατά την διάρκεια τής Ανατροφής των παιδιών… Κατά την Εκπαίδευση τού παιδιού είναι αυστηροί και απαιτητικοί. Έχουν ξεχάσει τις δυσκολίες τής δικής τους παιδικής ηλικίας, και χαίρονται που τελικά μπορούν να ταυτιστούν πλήρως με τούς δικούς τους γονείς, που στον καιρό τους, τους είχαν υποβάλει στους αυστηρότερους περιορισμούς. Αποτέλεσμα, το υπερεγώ του παιδιού δεν διαμορφώνεται κατά το πρότυπο των γονέων, αλλά κατά το πρότυπο του υπερεγώ των γονέων. Αποκτά το ίδιο περιεχόμενο, γίνεται ο μεταφορέας της παράδοσης κι όλων των μακραίωνων άξιων που έχουν μεταβιβασθεί μ’ αυτό τον τρόπο από γενιά σε γενιά – η ανθρωπότητα ποτέ δεν ζει απόλυτα στο παρόν οι ιδεολογίες τού υπερεγώ διαιωνίζουν το παρελθόν, τις παραδόσεις τού γένους και τού ανθρώπου, που υφίστανται βαθμιαία την επίδραση των σύγχρονων εξελίξεων. Όσο λειτουργούν μέσω τού υπερεγώ, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ζωή του ανθρώπου, εντελώς ανεξάρτητα Από τις οικονομικές συνθήκες».

Ο Ράιχ επρόκειτο ν’ αναπτύξει αυτές τις απόψεις με σκοπό να ερμηνεύσει το χάσμα ανάμεσα στην ταξική συνείδηση και την οικονομική πραγματικότητα, και την τρομακτική κοινωνική αδράνεια όπως εμφανίζεται, με τις συνήθειες της υπακοής και της υποταγής, στους κύκλους των καταπιεσμένων. Για την επίτευξη αυτού του σκοπού έπρεπε να εξαπολύσει μια κατά μέτωπο επίθεση εναντίον του θεσμού τής αστικής οικογένειας, επίθεση που επρόκειτο να συγκεντρώσει όλα τα πυρά εναντίον του. Άμεσοι εχθροί του σ’ αυτή την δουλειά δεν ήταν τελικά μόνο οι αντιδραστικοί και θρησκόληπτοι φανατικοί, αλλά και οι οπαδοί τής κλασσικής ψυχανάλυσης μαζί με τους «ορθόδοξους μαρξιστές».

«Μια και η οικονομική βάση τής οικογένειας έγινε λιγότερο σημαντική», γράφει ο Ράιχ, «αντικαταστάθηκε από την πολιτική λειτουργία που άρχισε τώρα να εξασκεί. Η βασική της λειτουργία, για την οποία κυρίως την υποστηρίζουν και την υπερασπίζουν η συντηρητική επιστήμη και ο νόμος, είναι ότι αποτελεί εργοστάσιο παραγωγής εξουσιαστικών ιδεολογιών και συντηρητικών δομών. Η οικογένεια είναι ο εκπαιδευτικός μηχανισμός μέσα στον οποίο πρέπει να θητεύσει κάθε άτομο τής κοινωνίας μας, από την πρώτη στιγμή που θα δει το φως του κόσμου… είναι ο μεταφορικός ιμάντας που λειτουργεί ανάμεσα στην οικονομική δομή τής συντηρητικής κοινωνίας και στο ιδεολογικό της εποικοδόμημα».

Ο Ράιχ διερεύνησε συστηματικά την χαρακτηριστική οικογενειακή συμπεριφορά. Ο τύπος που επικρατούσε ( η «μικροαστική οικογένεια») λειτουργούσε από τις ανώτερες βαθμίδες της κοινωνικής κλίμακας, ως και τις πιο χαμηλές, στην τάξη των βιομηχανικών εργατών. Η βάση της ήταν «η σχέση του πατριαρχικού πατέρα προς την γυναίκα του και τα παιδιά… λόγω της αντίφασης ανάμεσα στη θέση του στο παραγωγικό προτσέσσο (υποτελής) και στη λειτουργία της οικογένειάς του (αφεντικό) ο πατέρας είναι ο τύπος τού «επιλοχία». ΙΙροσκυνάει τους ανωτέρους του, απορροφά τις επικρατούσες στάσεις και απόψεις (από δω και η τάση του για μιμητισμό) και υποτάσσει τούς κατωτέρους του. Μεταβιβάζει και επιβάλει τις κυβερνητικές και κοινωνικές αντιλήψεις. Το προτσέσσο αυτό λειτουργεί «με λιγότερη οξύτητα στο περιβάλλον των βιομηχανικών εργατών εξ αιτίας της πιο χαλαρής επίβλεψης που υφίστανται τα παιδιά».

Σχεδόν όλοι οι αντιδραστικοί πιστεύουν ακράδαντα ότι η πλήρης σεξουαλική ελευθερία θα ανέτρεπε τον θεσμό τού καταναγκαστικού γάμου και μαζί του την όλη εξουσιαστική δομή τής οποίας μέρος είναι και η οικογένεια. (Η στάση των Ελλήνων Συνταγματαρχών το ’67 απέναντι στις μίνι φούστες, την μικτή εκπαίδευση και την «ανεκτική» λογοτεχνία θα ήταν ίσως χτυπητό παράδειγμα για το θέμα που συζητάμε). Οι σεξουαλικοί φραγμοί λοιπόν πρέπει ν’ αφομοιωθούν από τη νεολαία. «Η εξουσιαστική κοινωνία δεν ενδιαφέρεται για την «ηθική καθαυτή». Η αφομοίωση της σεξουαλικής ηθικής και οι μεταβολές που Επιφέρει στον οργανισμό δημιουργούν Εκείνη την συγκεκριμένη ψυχική δομή που αποτελεί την μαζική-ψυχολογική βάση κάθε εξουσιαστικής κοινωνικής τάξης. Η δομή τού σκλάβου είναι ένα μίγμα σεξουαλικής ανικανότητας, αδράνειας, επιθυμίας για έναν Φύρερ, φόβου της εξουσίας, φόβου τής ζωής, και μυστικισμού. Χαρακτηρίζεται από θεοσεβούμενη νομιμοφροσύνη και ταυτόχρονο στασιασμό.. Άνθρωποι με τέτοια δομή είναι ανίκανοι για δημοκρατική ζωή. Η δομή τους εκμηδενίζει και καταργεί όλες τις απόπειρες για την εγκαθίδρυση ή την διατήρηση οργανισμών που να λειτουργούν σύμφωνα με αληθινά δημοκρατικές αρχές. Αποτελούν το μαζικό-ψυχολογικό έδαφος πάνω στο οποίο μπορούν ν’ αναπτυχθούν οι δικτατορικές ή γραφειοκρατικές τάσεις των δημοκρατικά εκλεγμένων ηγετών τους».

Η ταξική κοινωνία μπορεί να λειτουργήσει μόνον έφ’ όσον οι εκμεταλλευόμενοι αποδέχονται την εκμετάλλευσή τους. Η άποψη αυτή είναι αρκετά σαφής ώστε δεν χρειάζεται ιδιαίτερη επεξεργασία. Παρ’ όλ’ αυτά. Υπάρχουν, στην πολιτική σκηνή σήμερα ομάδες που διακηρύττουν ότι οι συνθήκες «έχουν ωριμάσει για την επανάσταση» και ότι μόνον ή έλλειψη μιας κατάλληλης ηγεσίας εμποδίζει τίς επαναστατικές μάζες, που ποθούν μια ολοκληρωτική μεταβολή των συνθηκών τής ζωής τους, να προχωρήσουν σε μια τέτοια επανάσταση. Δυστυχώς ή άποψη αυτή δεν ανταποκρίνεται καθόλου στην πραγματικότητα. Κατά κάποιο εμπειρικό τρόπο ακόμα κι ο Λένιν κατάφερε να το αντιληφθεί. Τον Απρίλη τού 1917 έγραφε: «Η μπουρζουαζία διατηρεί την εξουσία της όχι μόνο με την ισχύ της αλλά και με την έλλειψη συνείδησης, με την δύναμη των ηθών και των εθίμων ανάμεσα στις μάζες».

Είναι φανερό πως αν μεγάλα τμήματα τού πληθυσμού αμφισβητούσαν διαρκώς τις αρχές τής ιεραρχίας, την εξουσιαστική οργάνωση τής παραγωγής και γενικά τής ζωής, την μισθωτή εργασία, η άλλες θεμελιώδεις πλευρές τής κοινωνικής δομής, καμμιά άρχουσα τάξη δεν θα μπορούσε να διατηρηθεί επί πολύ στην εξουσία. Για να μπορέσουν οι εξουσιαστές να συνεχίσουν να εξουσιάζουν πρέπει εκείνοι που βρίσκονται στο βυθό τής κοινωνικής κλίμακας όχι μόνο ν’ αποδέχονται την κατάστασή τους αλλά τελικά να χάνουν ακόμα και την αίσθηση της καταπίεσης. Η ολοκλήρωση αυτού του ψυχολογικού προτσέσσου οδηγεί στην νομιμοποίηση στο μυαλό των ανθρώπων της διαίρεσης της κοινωνίας· Οι εκμεταλλευόμενοι παύουν ν’ αντιλαμβάνονται την εκμετάλλευσή τους σαν κάτι επιβεβλημένο από τα έξω. Οι καταπιεσμένοι έχουν εσωτερικεύσει την ίδια τους την καταπίεση. Τείνουν να συμπεριφέρονται σαν ρομπότ, προγραμματισμένα να μην εξεγείρονται Ενάντια στην καθεστηκυία τάξη. Τούτα τα ρομπότ μπορεί τελικά να επιζητήσουν να υπερασπιστούν την θέση υποτελούς που κατέχουν, να την ορθολογικοποιήσουν – πολύ συχνά θ’ απορρίψουν κάθε συζήτηση για χειραφέτηση σαν «καθαρή ονειροφαντασία». Τις περισσότερες φορές παραμένουν αδιάβρωτοι απέναντι στις ανατρεπτικές ιδέες. Μόνο σε καιρούς περιστασιακών επαναστατικών ξεσπασμάτων αναγκάζονται οι εξουσιαστές να καταφύγουν στην ωμή βία, σαν ένα είδος ενίσχυσης τού ελατήριου της υποβολής.

Ό Ράιχ περιγράφει τούτο το προτσέσσο ως εξής: «Δεν είναι απλώς θέμα επιβολής ιδεολογιών, στάσεων και Αντιλήψεων πάνω στα μέλη τής κοινωνίας. Πρόκειται για ένα βαθιά ριζωμένο σέ κάθε γενιά διαβρωτικό προτσέσσο διαμόρφωσης μιας ψυχικής δομής που ν’ ανταποκρίνεται στην υπάρχουσα κοινωνική τάξη, σ’ όλα τα στρώματα του πληθυσμού… Επειδή αυτή η τάξη πραγμάτων διαμορφώνει την ψυχική δομή όλων των μελών τής κοινωνίας αναπαράγεται μέσα στον άνθρωπο… ο πρώτος και πιο σημαντικός τόπος αναπαραγωγής τής κοινωνικής τάξης πραγμάτων είναι ή πατριαρχική οικογένεια που δημιουργεί στα παιδιά, μια δομή χαρακτήρα η οποία τα καθιστά δεκτικά στην κατοπινή επίδραση της εξουσιαστικής τάξης— αυτή η αφομοίωση τής κοινωνικής τάξης από τον χαρακτήρα εξηγεί την ανοχή των καταπιεσμένων απέναντι στην εξουσία της ανώτερης τάξης, ανοχή που ορισμένες φορές καταλήγει ως και στην επιβεβαίωση της ίδιας τής υποδούλωσής τους – η διερεύνηση τής δομής του χαρακτήρα λοιπόν παρουσιάζει περισσότερο από απλό κλινικό ενδιαφέρον – Οδηγεί στο ερώτημα γιατί οι ιδεολογίες μεταβάλλονται πολύ πιο αργά από την κοινωνικοοίκονομική βάση, γιατί ο άνθρωπος κατά κανόνα αργοπορεί πίσω από τα δημιουργήματά του που θα πρέπει και μπορούν να τον μεταβάλουν. Η αιτία είναι ότι ή δομή του χαρακτήρα διαμορφώνεται κατά την διάρκεια τής πρώιμης παιδικής ηλικίας και υπόκειται σε ελάχιστες μεταβολές».

Για να επιστρέψουμε στον τίτλο τής μπροσούρας, αυτή ακριβώς η συλλογική δομή χαρακτήρα, αυτός ο «προστατευτικός» εξοπλισμός από αυστηρές και στερεότυπες αντιδράσεις και σκέψεις καθορίζει την παράλογη συμπεριφορά των ατόμων, των ομάδων ή πλατιών μαζών ανθρώπων. Σύμφωνα με τον Σπινόζα το δικό μας καθήκον δεν είναι «να γελάσουμε, ούτε να κλάψουμε, αλλά να κατανοήσουμε». Σ’ αυτή την συλλογική δομή του χαρακτήρα των μαζών πρέπει κανείς ν’ αναζητήσει τις αίτιες για την έλλειψη ταξικής συνείδησης από το προλεταριάτο, για την αποδοχή τής καθεστηκυίας τάξης, για την πρόθυμη αφομοίωση αντιδραστικών απόψεων, για τη συμμετοχή του στους ιμπεριαλιστικούς πολέμους. Εδώ επίσης πρέπει ν’ αναζητήσει κανείς την αιτία του δογματισμού, των θρησκευτικών στάσεων στην πολιτική, του συντηρητισμού που επικρατεί στους κύκλους των «επαναστατών», της ανησυχίας που προκαλεί οτιδήποτε νέο. Εδώ ακριβώς πρέπει ν’ αναζητήσει κανείς τις ρίζες του «παράλογου στην πολιτική».

 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Maurice Brinton (Chris Pallis): Η λειτουργία της οικογένειας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s