Κείμενο Δημήτρης Πλαστήρας

 

Η σεξουαλική βία σήμερα ορίζεται σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας ως: «Κάθε σεξουαλική πράξη, αθέμιτα σεξουαλικά σχόλια ή κινήσεις, ή πράξης εμπορίου σαρκός, ή γενικά κατευθύνεται ενάντια στη σεξουαλικότητα ενός ατόμου χρησιμοποιώντας εξαναγκασμό, από οποιοδήποτε άτομο ανεξάρτητα από τη σχέση τους με το βήμα, σε οποιοδήποτε περιβάλλον, συμπεριλαμβανόμενων του οικιακού και επαγγελματικού περιβάλλοντος δίχως να περιορίζονται σε αυτά». Η χρήση εκβιαστικών στρατηγικών ξεκινούν την απειλή και τη χρήση φυσικής βίας και φτάνουν ως την εκμετάλλευση της αδυναμίας του θύματος να αντισταθεί. Παρά το γεγονός πως υπάρχει μια γενικότερη συμφωνία ποιο είναι το νόημα της σεξουαλικής βίας, δεν υπάρχει ενιαίος νομικός, ερευνητικός και κοινωνικός ορισμός του τι είναι σεξουαλική βία. Το ίδιο συμβαίνει και με την πιο ακραία μορφή σεξουαλικής βίας που είναι ο βιασμός, με τον πιο διαδεδομένο ορισμό να μιλά για διείσδυση του κόλπου ή του πρωκτού από το πέος, άλλο μέρος του σώματος ή ξένο αντικείμενο.

Αν και τα τελευταία χρόνια ο νομικός και ο ερευνητικός ορισμός της σεξουαλικής βίας και του βιασμού τείνουν να ταυτιστούν δεν ισχύει το ίδιο και για τον κοινωνικό. Για τους περισσότερους ανθρώπους ο βιασμός σημαίνει επίθεση σε ένα ανυπεράσπιστο θύμα από κάποιον ξένο σε κάποιο εξωτερικό χώρο, τη χρήση ή την απειλή χρήσης βίας από το θύτη και την σαφή ύπαρξη αντίστασης από το θύμα. Αυτό το σενάριο ονομάζεται στερεότυπο του «πραγματικού βιασμού», είναι στερεότυπο γιατί αποτελεί μια γενίκευση που δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα.

Το στερεότυπο αυτό δεν περιγράφει απλά τι είναι βιασμός αλλά θέτει και τα κοινωνικά κριτήρια με τα οποία κάθε περίπτωση ελέγχεται ώστε να ονομαστεί βιασμός. Το στερεότυπο αυτό είναι το μέτρο με το οποίο η κοινή γνώμη και τα μέσα δικάζουν και αποφασίζουν, τι είναι και τι δεν είναι βιασμός, δηλαδή συμφωνεί με όλα τα κριτήρια που θέτει ή όχι. Έτσι αν ο θύτης ήταν γνωστός που επιτέθηκε μέσα στο σπίτι ή το θύμα ήταν υπό την επήρεια αλκοόλ είναι πιο πιθανό να θεωρηθεί πλήρως ή μερικώς υπεύθυνο για τη κατάστασή του. Το ίδιο όμως ισχύει και για το ίδιο το θύμα. Η ανατροφή με το στερεότυπο αυτό οδηγεί είτε στην μη καταγγελία της επίθεσης επειδή το θύμα πιστεύει πως φταίει το ίδιο, είτε χειρότερα στο ότι δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσει πως είναι θύμα, επειδή βιάστηκε είτε από κάποιον οικείο ή δίχως την απειλή όπλου. Η δύναμη του στερεότυπου αυτού είναι τέτοια που μόλις τις τελευταίες δεκαετίες άρχισε να αναγνωρίζεται νομικά η ύπαρξη του συζυγικού βιασμού, αλλά και αυτό σε κάποιες περιπτώσεις με αρκετές εξαιρέσεις.

Ταυτόχρονα όμως υπάρχει και το στερεότυπο του θύματος, το θύμα πρέπει να είναι κατεστραμμένο. Η αντίληψη αυτή είναι ιδιαίτερα προβληματική καθώς το θύμα, για να θεωρηθεί αξιόπιστο, πρέπει να συμμορφώνεται με συγκεκριμένες προσδοκίες και πρότυπα, διαφορετικά η επίθεση είτε δεν ήταν κάτι άξιο λόγου, είτε δε συνέβη καθόλου, αγνοώντας τα συμπτώματα του Συνδρόμου Μετατραυματικού Στρες (PTSD), όπου συχνά τα θύματα δεν δείχνουν καν εμφανή δείγματα ψυχολογικής αναστάτωσης μετά το συμβάν.

Τα στερεότυπα αυτά τρέφονται από μια σειρά μύθων που σχετίζονται με αυτό που ονομάζουμε κουλτούρα του βιασμού, και χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν την έκταση, τα αίτια, το περιεχόμενο και τις συνέπειες της σεξουαλικής βίας ώστε να αρνηθούν, να υποβαθμίσουν ή για να δικαιολογήσουν τη σεξουαλική βία που διαπράττουν οι άνδρες εναντίον των γυναικών. Οι κυριότερες εκφράσεις αυτών των μύθων είναι η μετάθεση της υπαιτιότητας στο θύμα, η απουσία αντίστασης, η έλλειψη αξιοπιστίας, η δυσφήμιση, η ευθύνη του θύματος, η υποβάθμιση του περιστατικού και η αντίληψη ότι άξιζε ότι της συνέβη.

Αν και η αποδοχή των μύθων αυτών είναι πιο συχνή μεταξύ των ανδρών σε σχέση με τις γυναίκες, και παρά τις όποιες διαφοροποιήσεις, δεν περιορίζονται σε συγκεκριμένες κοινωνικές, οικονομικές ή εθνικές ομάδες. Τρομακτικότερο όμως είναι το γεγονός πως η άνοδος των νέων μορφών φασισμού και της προώθησης των παραδοσιακών έμφυλων ρόλων και η εμφάνιση των λεγόμενων μενινιστών (meninists), προωθεί τους μύθους αυτούς και τους κάνει ιδιαίτερα αποδεκτούς μεταξύ νέων σε ηλικία ατόμων. Έτσι σε μια βαθιά πατριαρχική/ιεραρχική κοινωνία όπου ήδη υπάρχει πίεση στους άνδρες να είναι άνδρες, η βία κατά των γυναικών, ως άμεση και εύκολη ικανοποίηση της ανάγκης για κυριαρχία, οι μύθοι αυτοί αποτελούν το άλλοθι για κάθε μορφή σεξουαλικής βίας, από την παρενόχληση ως το βιασμό και ακόμη και τη γυναικοκτονία.

Πέρα από τους μύθους που λειτουργούν εναντίον των θυμάτων, όπως το ότι λέει ψέματα, πήγαινε γυρεύοντας λόγω του πως φέρονταν ή του τι φορούσε, και της υποβάθμισης της σημασίας της σεξουαλικής βίας, όπως δεν το είπε αμέσως άρα δεν είναι αλήθεια, υπάρχουν και άλλοι μύθοι που λειτουργούν υπέρ του θύτη. Η κατηγορία αυτή των μύθων συνυπάρχει μαζί με την αντίληψη πως το θύμα λέει ψέματα, γιατί είτε ο θύτης δεν είναι τέτοιος άνθρωπος, μια αντίληψη που αφορά κυρίως όσους εντάσσονται στη κατηγορία του λεγόμενου «καλού παιδιού™» ή γιατί δεν έχει ανάγκη να κάνει κάτι τέτοιο γιατί έχει τη δυνατότητα να έχει όποια θέλει ως αρσενικό τύπου άλφα.

Οι μύθοι του βιασμού είναι μηχανισμοί «προστασίας» της κοινωνίας από άβολες αλήθειες για τη σεξουαλική βία και την φύση των θυμάτων και των θυτών. Επιπλέον όμως είναι μηχανισμός ελέγχου, μιας και τα άσχημα πράγματα συμβαίνουν σε κακούς ανθρώπους και ο καθένας παίρνει ότι του αξίζει σε αυτό το «δίκαιο» κόσμο, έτσι οι γυναίκες κινδυνεύουν μόνο όταν παραβαίνουν τυπικά «σωστές» και «καλές» συμπεριφορές, οι οποίες ταυτίζονται συνήθως με τα παραδοσιακά πρότυπα των έμφυλων ρόλων. Για τους άνδρες όμως οι ίδιοι μύθοι πέρα από την κάλυψη του σεξισμού και την άρνηση αναγνώρισης προσωπικών συμπεριφορών, επιτρέπει την απόδοση των πράξεων σεξουαλικής βίας σε «κακούς» άλλους άνδρες και όχι στους ίδιους. Φτάνουμε λοιπόν σε ένα από του βασικούς μύθους που αφορούν την σεξουαλική βία σήμερα, την απόδοση της σε κάποιον που απέχει από το μέσο όρο, τον διαφορετικό, τον Άλλο, είτε αυτός ο Άλλος είναι ο ψυχικά άρρωστος ή ο με οποιονδήποτε τρόπο ξένος. Η ιδιότητα του Άλλου όμως δεν αφορά μόνο το θύτη, αφορά και το θύμα.

Έχοντας αυτά υπόψιν για τη μυθολογία του βιασμού, δεν είναι παρά αναπόφευκτο να γυρίσει ο νους σε κάποιες περιπτώσεις σεξουαλικής βίας που έδειξαν πόσο βαθιά ενσωματωμένοι είναι αυτοί οι μύθοι στην πατριαρχική κοινωνία που ζούμε. Αυτή που όμως γυρίζει συνέχεια στο νου μου όταν ακούω τη λέξη βιασμός είναι η περίπτωση της Αμαρύνθου.

Τότε, ένα κορίτσι 15χρονών, στη διάρκεια των μαθητικών καταλήψεων του 2006, βιάστηκε ομαδικά από συμμαθητές της, ενώ συμμαθήτριες της βιντεοσκοπούσαν τη κακοποίηση της. Η ίδια στην κατάθεσή της είχε πει: «Ήμουν στην αίθουσα με τον Τ. Μου ζήτησε ομαδικό σεξ. Πήγα να φύγω από την αίθουσα και τότε μπήκαν και οι άλλοι κατηγορούμενοι. Ο Τ. με άρπαξε από το χέρι και με κόλλησε στον τοίχο. Ορμήσανε όλοι πάνω μου, με χάιδευαν σε όλο μου το σώμα. Εγώ προσπαθούσα να αντιδράσω. Με χτυπούσαν με σφαλιάρες. Κατόρθωσα και έφυγα κλαίγοντας. Πήγα στις τουαλέτες για να μείνω μόνη μου. Μετά από λίγο, με ακολούθησαν στην τουαλέτα. Ο Τ. με είδε να κλαίω γονατιστή και έπεσε πάνω μου γυμνός. Με πίεσε και εγώ υπέκυψα. Ήμουν πια σαν νεκρή. Στη συνέχεια, μπήκαν μέσα στην τουαλέτα και οι υπόλοιποι κατηγορούμενοι. Με ανέβασαν στο νιπτήρα. Μου κράτησαν τα χέρια και τα πόδια και ο Κ. με βίασε μέχρι που εκσπερμάτωσε. Όλοι μαζί χοροπηδούσαν σαν νικητές». Το δικαστήριο, απλά επικύρωσε το μύθο πως ήθελε και τα έπαθε, καθώς η απόφαση ήταν οι κατηγορούμενοι «ασέλγησαν μεν εις βάρος της κοπέλας, ωστόσο αυτό έγινε με τη θέληση της παθούσης». Μέσα στις λεπτομέρειες της τότε δίκης ήταν πως η κοπέλα ήταν αλλοδαπή, οπότε δεν μπορούσε να κατηγορεί κάποιους από εμάς, που ήταν πολύ καλά παιδιά για κάνουν κάτι τέτοιο και να γίνουν πιστευτά τα λόγια μιας ξένης. Και αν στα μέσα τότε η έμφαση δίνονταν στο ότι έλεγε ψέματα επειδή ήταν ξένη στη τοπική κοινωνία κυριαρχούσαν όλα τα υπόλοιπα. Το ήθελε και τα έπαθε, τους προκαλούσε, «Τους έθιγε συνέχεια τον ανδρισμό τους. Τι θέλατε να κάνουν τα παιδιά;». Δεν ήταν καλό κορίτσι και το έπαθε, «Τι περιμένατε να κάνει η κόρη με το ποιον της μητέρας! Από ό,τι γονείς βγεις τέτοιος θα γίνεις!». Και οι δράστες; Δεν έκαναν και τίποτα σπουδαίο, «Αν σταματήσετε εσείς οι δημοσιογράφοι, τα παιδιά θα γυρίσουν στο σχολείο τους. Κι αν έγινε βιασμός, δεν πειράζει. Μικρά είναι, θα ξεχάσουν», και κυρίως, «Ααα… Εσείς δεν καταλαβαίνετε τίποτα! Τα αγόρια είναι πολύ καλά παιδιά, φοβερά άτομα, από τις καλύτερες οικογένειες. Καμία σύγκριση. Βρεθήκανε μπλεγμένοι χωρίς να το καταλάβουν. Όσο σκέφτομαι ότι ήμουν κι εγώ έτοιμος να κατεβώ μαζί τους στην τουαλέτα…». Μια υπόθεση στην οποία η μυθολογία του βιασμού, ενισχυμένη από το ρατσισμό, οδήγησε τελικά στην αθώωση των δραστών και τη τιμωρία του θύματος.

Και σήμερα; Σήμερα είναι η Ρόδος. Δεν είναι ακόμα γνωστές όλες οι λεπτομέρειες πέρα από το ότι μια κοπέλα βιάστηκε, χτυπήθηκε και πετάχτηκε στη θάλασσα σαν να ήταν σκουπίδια επειδή απλά είπε όχι. Δεν έχουμε δει ακόμη το δικαστήριο, έχουμε δει όμως την κοινωνία. Έχουμε ξανά μπροστά μας το μύθο του καλού παιδιού από καλή και γνωστή οικογένεια που έμπλεξε σε μια υπόθεση δίχως να φταίει, εξαιτίας του δεύτερου δράστη, του οποίου πλέον η κύρια ιδιότητα του είναι η εθνικότητα του που αυτόματα τον κάνει κύριο ένοχο, μιας και είναι ο Άλλος. Η κοπέλα; Η κοπέλα έκανε παρέα με ξένους οπότε μάλλον δεν ήταν πολύ καλή. Η κοπέλα μήπως τους είχε πει ναι και τους προκάλεσε έτσι, οπότε μάλλον έμπλεξε μόνη της τον εαυτό της. Αν και είναι ακόμη νωρίς, ήδη αρκετοί από τους μύθους γύρω από το βιασμό αρχίζουν να κάνουν την εμφάνιση τους.

Δε μπορώ όμως να μη σκεφτώ, αν η Ελένη ζούσε σήμερα και δεν ήταν νεκρή, θα ήταν ακόμη θύμα, ή η κοινωνία θα την έκρινε ένοχη; Αυτό που με τρομάζει όμως είναι πως είμαι σίγουρος για το ποια θα ήταν η ετυμηγορία σε αυτή την περίπτωση, γιατί πάνω από όλα, σύμφωνα με τη μυθολογία του βιασμού, η γυναίκα πρέπει να μπορεί να αποδείξει με τα τραύματά της ή ακόμη και το θάνατό της πως βιάστηκε, διαφορετικά πρέπει να σωπάσει και να μην ενοχλεί.

 

 

Πηγές:

  1. World report on violence and health, WHO, 2002
  2. Barbara Krahé, The Social Psychology of Aggression, Psychology Press, 2001
  3. Barbara Krahé, Jennifer Temkin, Sexual Assault and the Justice Gap: A Question of Attitude, Hart Publishing, 2008
  4. Mike Wendling, Alt-Right: From 4-chan to the White House, Pluto Press, 2018
  5. Fahlberg, A., & Pepper, M. (2016). Masculinity and Sexual Violence: Assessing the State of the Field. Sociology Compass, 10(8), 673–683
  6. Franiuk, R., Seefelt, J. L., & Vandello, J. A. (2008). Prevalence of Rape Myths in Headlines and Their Effects on Attitudes Toward Rape. Sex Roles, 58(11-12), 790–801
  7. Sarkar, J. (2013). Mental health assessment of rape offenders. Indian Journal of Psychiatry, 55(3), 235
  8. https://tvxs.gr/news/ελλάδα/η-σιωπή-στην-αμάρυνθο-σπάει-από-τις-κραυγές-των-γυναικών
  9. https://www.tovima.gr/2008/11/25/archive/sti-zoygkla-tis-amarynthoy/
  10. dimokratiki.gr/04-12-2018/pykno-mystirio-kalyptei-ti-dolofonia-tis-21chronis-foititrias

 

 

 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Η μυθολογία του βιασμού

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s