Άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Fifth Estate #367, Χειμώνας 2004-2005. Ο Spencer Sunshine είναι ερευνητής, δημοσιογράφος και πολιτικός αναλυτής, έχει γράψει μεγάλο αριθμό άρθρων για την άκρα δεξιά. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας. (πρώτη δημοσίευση Provo)

 

Η πρόταση για συνδυασμό του Nietzsche με τον αναρχισμό πρέπει να ακούγεται τολμηρή σε πολλούς ανθρώπους. Ακόμη και αν κάποιος δεν πιστεύει στο παλιό δόγμα, πως δεν είναι μόνο «η εργατική τάξη» (όποια και αν είναι αυτή σήμερα) είναι η μόνη που μπορεί να επιτύχει επαναστατική αλλαγή, πως ο Nietzsche δεν ήταν επιρροή των φασιστών, και δεν ήταν ατομιστής που πρέσβευε το δικαίωμα των ισχυρών να κυβερνούν πάνω στους αδύναμους; Και ο ίδιος ο Nietzsche δεν αποκήρυξε επανειλημμένως το αναρχικό κίνημα της εποχής του, αποκαλώντας τους «σκυλιά» και κατηγορώντας τους για μνησικακία;

Δίχως να ανατρέξουμε στα ίδια τα έργα του Nietzsche σε μια προσπάθεια να «αποδείξουμε» ή να «καταρρίψουμε» το αν είναι συμβατός με τον αναρχισμό ή όχι, πιστεύω πως ένας πιο γόνιμος τρόπος για να προσεγγίσουμε αυτή τη προτεινόμενη σύνδεση είναι να δούμε την ιστορική καταγραφή του πως οι αριστεροί αναρχικοί έχουν προσεγγίσει τον Nietzsche. Η απρόσμενη απάντηση είναι πως άρεσε ιδιαίτερα σε πολλούς από αυτούς, συμπεριλαμβανομένων των «κλασικών αναρχικών»· στη πράξη, μερικοί από αυτούς χρησιμοποίησαν τις ιδέες του για να αιτιολογήσουν τις αναρχικές αντιλήψεις γύρω από τη ταξική πάλη.

Η λίστα δε περιορίζεται σε αναρχικούς που έκλειναν προς το πολιτισμό, όπως η Emma Goldman, που έδωσε δεκάδες διαλέξεις για τον Nietzsche και τον αποκάλεσε επίτιμο αναρχικό. Φιλονιτσεϊκοί ναρχικοί ήταν επίσης και επιφανή μέλη της Ισπανικής CNT-FAI στη δεκαετία του 1930, όπως ο Salvador Seguí και η αναρχοφεμινίστρια Federica Montseny· αναρχοσυνδικαλιστές ακτιβιστές όπως ο Rudolf Rocker· και ακόμη ο νεότερος Murray Bookchin, που χρησιμοποίησε την ιδέα του Nietzsche για την «επανεκτίμηση των αξιών» για την στήριξη του ισπανικού αναρχικού σχεδίου.

Υπάρχουν πολλά πράγματα που ελκύουν τους αναρχικούς στο Nietzsche: το μίσος του για το κράτος· η απέχθεια του για την αλόγιστη συμπεριφορά του «κοπαδιού»· ο (σχεδόν παθολογικός) αντιχριστιανισμός· η δυσπιστία του απέναντι στην αγορά και το κράτος ως παραγωγούς πολιτισμού· η επιθυμία του για ένα «υπεράνθρωπο» – δηλαδή, για ένα νέο άνθρωπο που δεν είναι ούτε αφέντης, ούτε σκλάβος· ο θαυμασμός του για το εκστατικό και δημιουργικό εγώ, με τον καλλιτέχνη ως πρότυπο, που θα έλεγε, «Ναι» στη αυτοδημιουργία ενός νέου κόσμου στη βάση του τίποτα· και την προοδευτική του «επανεκτίμηση των αξιών» ως πηγής αλλαγής, αντίθετα με τη μαρξιστική αντίληψη του ταξικού αγώνα και τη διαλεκτική μιας γραμμικής ιστορίας.

Φυσικά, κάνοντας το αυτό, οι αναρχικοί επίσης με βολικό τρόπο ξέχασαν το μισογυνισμό του, τον ελιτισμό του, και την απέχθεια του για εκείνους που προσπαθούσαν για κοινωνική δικαιοσύνη – όπως επίσης και την αντιπάθεια του για εκείνους τους ίδιους! Έπειτα όμως οι φασίστες ξεχνούν το μίσος του Nietzsche για το γερμανικό εθνικισμό· το θαυμασμό του για τους Εβραίους· την προώθηση των μικτών γάμων· την απέχθεια του για τη μνησικακία (της οποίας ο Hitler είναι το τέλειο παράδειγμα)· και την απέχθεια του για το κράτος, την αγορά, και τη νοοτροπία κοπαδιού, στο καθένα από τα οποία βασίζεται το φασιστικό σύστημα.

Ο φιλονιτσεϊκός αριστερός αναρχισμός αντιπροσωπεύεται καλύτερα από την Emma Goldman. Ήταν αρχισυντάκτρια του περιοδικού Mother Earth για 12 χρόνια μέχρι που η κυβέρνηση των ΗΠΑ την συνέλαβε για ενέργειες κατά της επιστράτευσης το 1917 και την απέλασε στη Σοβιετική Ένωση δυο χρόνια αργότερα. Το Mother Earth ήταν κοινό σημείο συνάντησης για αναρχοκομμουνιστές, ατομιστές, μουτουαλιστές, συνδικαλιστές και πολλών avant garde καλλιτεχνών που έβλεπαν τον αναρχισμό ως πολιτική προέκταση των πιστεύω τους (σχεδόν με τον ίδιο τρόπο που η αντικουλτούρα μετά τον 2ο ΠΠ θα έκανε το ίδιο). Το περιοδικό, και η Goldman, προωθούσαν ιδιαίτερα τον Nietzsche· όχι μόνο τύπωναν άρθρα διαδίδοντας και συζητώντας τις ιδέες του, αλλά μπορούσες να παραγγείλεις όλα τα έργα του Nietzsche μέσα από το βιβλιοπωλείο τους.

Στην αυτοβιογραφία της, Ζώντας τη Ζωή μου, η Goldman γράφει για τη πρώτη της επαφή με τα έργα του Nietzsche στα 1890. «Η μαγεία της γλώσσας του, η ομορφιά του οραματός του, με μετέφερε σε ύψη που δεν είχα ονειρευτεί ποτέ. Ήθελα να καταβροχθίσω κάθε γραμμή από τα κείμενά του…». Επίσης έγραψε πως «ο Nietzsche δεν ήταν κοινωνικός θεωρητικός  αλλά ποιητής, επαναστάτης και καινοτόμος. Η αριστοκρατία του δεν προέρχονταν ούτε από γενιά, ούτε από πορτοφόλι· προέρχονταν από το πνεύμα. Από αυτή την άποψη ο Nietzsche ήταν αναρχικός, και όλοι οι πραγματικοί αναρχικοί ήταν αριστοκράτες» όπως περιγράφει ο Leigh Starcross στο I Am Not a Man, I Am Dynamite!, η Goldman έκανε γνωστές τις ιδέες του Nietzsche με περιοδείες για διαλέξεις και χρησιμοποίησε πολλές από τις αντιλήψεις του γύρω από την ηθική και το Κράτος στα κείμενά της. πάντοτε όμως, συνδύαζε την μαχητικότητα του για το αυτοδημιούργητο άτομο με ένα είδος κροποτνικού αναρχοκομμουνισμού.

Η Goldman δεν ήταν η μόνη αναρχική που συνδύαζε το Nietzsche με τον Kropotkin, αν και ο Alan Antliff γράφει (επίσης στο I Am not a Man, I Am Dynamite!) πως ο Ινδός κριτικός τέχνης και αντιιμπεριαλιστής Ananda Coomaraswamy συνδύασε τον ατομισμό και την αντίληψη πνευματικής ανανέωσης του Nietzsche με τα οικονομικά του Kropotkin και την ασιατική ιδεαλιστική θρησκευτική σκέψη. Αυτός ο συνδυασμός προσφέρθηκε σαν βάση για την αντίσταση στη βρετανική αποικιοκρατία όπως και στην εκβιομηχάνιση.

Ο ίδιος ο Kropotkin, όμως, δεν εκτιμούσε ιδιαίτερα το έργο του Nietzsche. Οι λίγες δημοσιευμένες αναφορές του Kropotkin για εκείνον είναι αγενείς και ξεκάθαρα δεν βλέπει τον Nietzsche (ή τον Strirner) ως σύμφωνους με την οπτική του. Ο Kropotkin όμως πήρε την ανάλυση του μαζί του στο τάφο, πεθαίνοντας πριν προλάβει το τελευταίο κεφάλαιο της Ηθικής του που θα ήταν πάνω στον Stirner, τον Nietzsche, τον Tolstoy και άλλους.

Οι Ισπανοί αναρχικοί επίσης ανέμιξαν τις ταξικές τους πολιτικές με νιτσεϊκές εμπνεύσεις. Ο Murray Bookchin, στο Οι Ισπανοί Αναρχικοί, περιγράφει το επιφανές μέλος της CNT-FAI, Salvador Seguí ως «θαυμαστή του νιτσεϊκού ατομισμού, του υπερανθρώπου στον οποίο ‘όλα επιτρέπονται’». Ο Bookchin, στην εισαγωγή του το 1973 στο Οι Αναρχικές Κολεκτίβες του Sam Dolgoff, περιγράφει την αναδημιουργία της κοινωνίας από τους εργάτες ως νιτσεϊκό σχέδιο. Ο Bookchin λέει πως «οι εργάτες πρέπει να δουν τους εαυτούς τους ως ανθρώπινα όντα, όχι ως ταξικά όντα· ως δημιουργικές προσωπικότητες, όχι ως ‘προλετάριους’, ως αυτοεπιβεβαιούμενα άτομα, όχι ως ‘μάζες’… το οικονομικό στοιχείο πρέπει να εξανθρωπιστεί απόλυτα, φέρνοντας μια «εγγύτητα φιλίας» στην εργασιακή διαδικασία, με την εξάλειψη του ρόλου της επίπονης εργασίας στις ζωές των παραγωγών, πράγματι με την απόλυτη «επανεκτίμηση των αξιών» (για να χρησιμοποιήσω τη φράση του Nietzsche) όπως εφαρμόζεται στη παραγωγή και τη κατανάλωση όπως και στη κοινωνική και προσωπική ζωή».

Ένα ακόμη μέλος της CNT-FAI που επηρεάστηκε από τον Nietzsche ήταν η Federica Montseny, συντάκτρια στη La Revista Blanca που αργότερα απέκτησε κακή φήμη ως η μια από τις τέσσερις αναρχικούς που δέχτηκαν υπουργικές θέσεις στη κυβέρνηση του ισπανικού Λαϊκού Μετώπου. Ο Nietzsche και ο Stirner – όπως και ο θεατρικός συγγραφέας Ibsen και ο αναρχικός γεωγράφος Elisee Reclus – ήταν ανάμεσα στους αγαπημένους της συγγραφείς, σύμφωνα με τον Richard Kern (στο Red Years/Black Years: A Political History of Spanish Anarchism, 1911-1937). Ο Kern αναφέρει πως πίστευε πως η «χειραφέτηση των γυναικών θα οδηγούσε σε ταχύτερη υλοποίηση της κοινωνικής επανάστασης» και πως «η επανάσταση ενάντια στο σεξισμό θα έπρεπε να έρθει από διανοούμενες και ακτιβίστριες ‘γυναίκες του μέλλοντος’ Σύμφωνα με τη νιτσεϊκή αντίληψη της Federica Montseny, οι γυναίκες μπορούσαν να υλοποιήσουν μέσα από τη τέχνη και τη λογοτεχνία την ανάγκη να αντιστρέψουν τους δικούς της ρόλους».

Ο Rudolf Rocker ήταν ένας ακόμη αναρχικός θαυμαστής του Nietzsche. Ο Rocker, ένας Γερμανός αναρχικός, που είχε μετακομίσει στην Αγγλία το 1895 και έγινε πολύ γνωστός συνδικαλιστής μεταξύ των Εβραίων εργατών που μιλούσαν γίντις. Υπέρμαχος του αναρχοσυνδικαλισμού, το 1922 βοήθησε στη δημιουργία της A.I.T. (Διεθνής Ένωση Εργατών), το συντονιστικό σώμα για τις αναρχοσυνδικαλιστικές ενώσεις. Ο Rocker αναφέρει τον Nietzsche συχνά στο τόμο του Εθνικισμός και Πολιτισμός, αναφέροντάς τον ιδιαίτερα για να στηρίξει τα επιχειρήματά του πως ο εθνικισμός και η κρατική εξουσία έχουν καταστροφική επιρροή στο πολιτισμό, επειδή «ο πολιτισμός είναι πάντοτε δημιουργικός», αλλά «η εξουσία δεν είναι ποτέ δημιουργική». Ο Rocker ακόμη και τελειώνει το βιβλίο του με απόσπασμα του Nietzsche.

Τέλος, η επιρροή του Nietzsche φιλοκαταστασιακό περιβάλλον δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητο. Οι Καταστασιακοί συχνά ταυτίζονται λανθασμένα με τους αναρχικούς, αλλά στη πραγματικότητα είναι ένας συνδυασμός των ιδεών πολλών avant garde ρευμάτων (περιλαμβανομένων του ντανταϊσμού, του σουρεαλισμού και ο λετρισμός) με επηρεασμένο από τον Hegel «δυτικό» μαρξισμό των Georg Lukács, Henri Lefebvre και άλλους. (Για τις θέσεις του ίδιου του Guy Debord πάνω στον αναρχισμό, δείτε τις Θέσεις 91-94 της Κοινωνίας του Θεάματος). Σύμφωνα με τον Jonathan Purkis, ο John Moore ισχυρίζονταν πως η Καταστασιακή επιρροή χαρακτήρισε «ένα δεύτερο κύμα αναρχικής σκέψης», την πρώτη ουσιαστική θεωρητική απόκλιση από το «κλασικό» αναρχισμό.

Μια από τις πλέον σημαντικές μετατοπίσεις σε αυτό ήταν μια οντολογική στροφή: εκεί που ο Marx έβλεπε την ανθρώπινη φύση ως κάτι που ορίζεται ουσιαστικά από την εργασία (το αναλύει ιδιαίτερα στα χειρόγραφα του το 1844), οι Καταστασιακοί έβλεπαν την ανθρωπότητα ως ουσιαστικά εκστατικό και δημιουργικό. Αυτοί, όπως και ο Nietzsche, πήραν τον καλλιτέχνη, και όχι τον εργάτη, ως το μοντέλο για το νέο επαναστατικό υποκείμενο. Εκείνοι που ακολούθησαν την φιλοκαταστασιακή παράδοση, όπως ο Hakim Bey, έχει εντοπίσει μια σχέση με τον Nietzsche πάνω σε αυτή τη βάση. και ο Fredy Perlman εκτιμούσε τη συμβουλή του φιλοσόφου στο Τάδε Έφη Ζαρατούστρα να αποφύγει κάθε «απόλυτο άνθρωπο» που «κοιτούν αποδοκιμαστικά τη ζωή», γιατί «έχουν βαριά πόδια και σκοτεινές καρδιές: δεν ξέρουν πως να χορέψουν».

Φαίνεται πως δεν χρειάζεται να προσπαθήσει κάποιος να συνδυάσει τον Nietzsche με τον αναρχισμό· είναι ήδη ενωμένοι, και ήδη έχουμε κληρονομήσει το καρπό της ένωσης τους.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s