Άρθρο από το περιοδικό Communalism: A Social Ecology Journal #2, Άνοιξη/Καλοκαίρι 2010. Το άρθρο είναι διαθέσιμο στην ιστοσελίδα New Compass που αποτελεί τη ψηφιακή συνέχεια του περιοδικού. Ο Ken Furan είναι ακτιβιστής που δεν επιθυμεί την αποκάλυψη των προσωπικών του στοιχείων. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

 

Πολλοί στην Αριστερά προωθούν τον εθνικισμό και το εθνικό-κράτος ως οχυρό ενάντια στον ιμπεριαλισμό. Αυτό είναι ένα επικίνδυνο σφάλμα. Φυσικά, ο ρόλος του εθνικισμού στον αγώνα για την ανθρώπινη ανάπτυξη και απελευθέρωση ήταν πάντοτε πηγή συγκρούσεων στην Αριστερά.

Στη κλασική Αριστερά του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, ο εθνικισμός και τα σύνορα γενικά αντιμετωπίζονταν ως τεχνητός διαχωρισμός των ανθρώπων που λειτουργούσε ως το μαστίγιο των αστών – μετατρέποντας τον αγώνα μεταξύ των πλούσιων και των φτωχών σε αγώνα μεταξύ των καταπιεσμένων.

Ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος

Μετά το 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτό άλλαξε δραματικά. Κυρίως ως αποτέλεσμα της μαζικής κρατικής παρέμβασης στην οικονομία, ο καπιταλισμός βγήκε ενισχυμένος την περίοδο μετά το 1945 – θέτοντας υπό αμφισβήτηση το μαρξιστικό δόγμα πως το προλεταριάτο θα μπορούσε να οδηγηθεί σε διεθνή επανάσταση με τη λογική του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα, έγινε όλο και πιο φανερό πως η Σοβιετική Ένωση, η οποία στις δεκαετίες του 1920 και του 1930 αντιμετωπίζονταν ως «η πατρίδα του σοσιαλισμού» από πολλούς στην Αριστερά, είχε εκφυλιστεί σε ένα καπιταλιστικό και απολυταρχικό κράτος.

Συνεπώς, οι μεταπολεμικοί Δυτικοί ριζοσπάστες άρχισαν να αναζητούν αγώνες σε αυτό που αποκαλούσαν «Ο Τρίτος Κόσμος» για τις επαναστατικές δυνάμεις. Κατά την μεταπολεμική περίοδο, η διαδικασία αποαποικιοκρατικοποίησης συνέβαλε στη διάδοση του εθνικισμού, και η μάχη ενάντια στην ιμπεριαλιστική εκμετάλλευση και λεηλασία πήρε τη μορφή προσπαθειών για την επίτευξη ανεξαρτησίας από τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Στην Αριστερά – και ιδιαίτερα οι Σταλινικές και Μαοϊκές εκφύσεις της – αυτοί οι αγώνες έγιναν αντιληπτές ως αντιιμπεριαλιστικές, και η «εθνική απελευθέρωση» άρχισαν να αντιμετωπίζονται ως προοδευτικοί. Οι ιδιαίτερα κρατιστικοί και συχνά απολυταρχικοί στόχοι αυτών των κινημάτων, ωστόσο, δεν λήφθηκαν υπόψιν.

Ο Μαρξισμός-Λενινισμός στη Νορβηγία

Το ριζοσπαστικό κύμα του 1960, ερχόμενο στην Νορβηγία λίγα χρόνια αργότερα σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη, δεν συνάντησε τις ελευθεριακές και λαϊκίστικες εκφράσεις που ήταν χαρακτηριστικές της «Νέας Αριστεράς» στα αρχικά της στάδια. Το αντίθετο, ο πολιτικός ριζοσπαστισμός που κέρδισε έδαφος στη Νορβηγία στη διάρκεια της δεκαετίας του 1970 πήρε αμέσως μια ιδιαίτερα αυταρχική κατεύθυνση. Η διάδοση του Μαρξισμού-Λενινισμού αυτή τη περίοδο, που αντιμετώπιζε την Κινέζικη Πολιτιστική Επανάσταση ως το απόλυτο πρότυπο για τους σύγχρονους επαναστάτες, δεν ήταν αποκλειστικά νορβηγικό φαινόμενο, αλλά έγινε δυσανάλογα επιδρστική πάνω στην Αριστερά στη χώρα.

Η κοσμοθεωρία του Μαρξιστικού-Λενινιστικού κινήματος, που κυρίως αντιπροσωπεύονταν από το Εργατικό Κομμουνιστικό Κόμμα (AKP-ML), ήταν βαθιά εμποτισμένη με απολυταρχικά γνωρίσματα από την αρχή. Συνδύαζε μια άκριτη αφοσίωση στα «σοσιαλιστικά» κινήματα και καθεστώτα στο Τρίτο Κόσμο – πρώτα στο Βιετνάμ του Ho Chi Minh και τη Κίνα του Mao Zedong, και στη συνέχεια στη Καμπότζη του Pol Pot και την Αλβανία του Enver Hoxha – με μια εξίσου απέραντη πίστη στο συγκεντρωτικό Κόμμα ως το φωτεινό παράδειγμα για μια μελλοντική σοσιαλιστική εξέγερση.

Ο «Βασικός Εχθρός»

Η συμπάθεια προς αυτούς τους «σοσιαλιστικούς φάρους» – στη πραγματικότητα ολοκληρωτικά καθεστώτα τυλιγμένα σε ένα μανδύα κρατικά εγκεκριμένης σοσιαλιστικής ρητορικής – βρήκε το ταίρι της σε μια άκριτη πρόσδεση σε έννοιες όπως «προοδευτικός εθνικισμός» και «εθνική απελευθέρωση». Τα παλιά Μπολσεβίκικα δόγματα ενώθηκαν εδώ με τα νέα Μαοϊκά δόγματα. Σύμφωνα με τον Lenin, οι αγώνες για εθνική απελευθέρωση στις αποικιοποιημένες χώρες ήταν από τη φύση τους προοδευτικές, επειδή υπονόμευαν τον ιμπεριαλισμό και το διεθνές μονοπώλιο του κεφαλαίου. Μέσω του Μαοϊσμού, οι θεωρίες του Lenin πήραν μια νέα και παράξενη μορφή. Σύμφωνα με τον Mao Zedong, ένας λαός έχει πάντοτε το δικαίωμα να αγωνιστεί για ελευθερία με τα όπλα στα χέρια. Ο αγώνας ενάντια στις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, σύμφωνα με το Mao, θα έδινε ζωή σε σοσιαλιστικές επαναστάσεις που θα εξαπλώνονταν σαν «φωτιά σε ξερόχορτα» και θα κατάπιναν το καπιταλιστικό κόσμο. Μια σημαντική ιδέα στο Μαοϊσμό, που υιοθετήθηκε από το AKP-ML, ήταν η αναζήτηση της «βασικής αντίφασης» και η εύρεση του «βασικού εχθρού». Ο εχθρός του βασικού εχθρού έπρεπε στη συνέχεια να στηριχθεί. Έτσι, στη διάρκεια του Πολέμου του Βιετνάμ, οι Βιετ Κόνγκ – στη πραγματικότητα, ακλόνητοι σταλινικοί – κατέληξαν να θεωρούνται οι καλοί.

Προφανώς, δεν ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για το είδος του «σοσιαλισμού» που θα δημιουργούσαν τα ανεξάρτητα κράτη μόλις έφευγαν οι κυρίαρχες δυνάμεις, ή τι είδους «απελευθέρωσης» των μαζών θα επιτυγχάνονταν μέσα σε αυτά τα νέα κράτη. Με την αποθέωση της αρχής της «εθνικής κυριαρχίας» και αναζητώντας την «βασική αντίφαση», το AKP-ML, όπως και άλλοι αριστεροί, απέφυγαν την κριτική στα ολοκληρωτικά καθεστώτα τρόμου στο Τρίτο Κόσμο. Κατά συνέπεια αυτό οδήγησε σε μια αναζωογόνηση, και στη χειρότερη περίπτωση την υπεράσπιση τόσο της κρατικής καταστολής όσο και της γενοκτονίας.

Η «Εθνική Γραμμή»

Πέρα από την άκριτη υποστήριξη στα κινήματα εθνικής απελευθέρωσης, ένα ακόμη γεγονός θα ενίσχυε το οχυρό της «εθνικής απεύθυνσης» στη κοσμοθεωρία της νορβηγικής Αριστεράς. Μετά το 1971, το ζήτημα της νορβηγικής συμμετοχής στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, που σήμερα έχει εξελιχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ήταν το σημαντικότερο θέμα στη πολιτική ατζέντα. Αρχικά, η αντίθεση στη συμμετοχή πλαισιώνονταν από ένα σύνολο κοινωνικών και εθνικών απαιτήσεων.

Τα επιχειρήματα ωστόσο του Μαοϊκού κινήματος έγιναν όλο και πιο εθνικιστικά, και η υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας, συνδυάστηκε με τη ρομαντικοποίηση της «νορβηγικής κουλτούρας» και συγκεκριμένων «νορβηγικών αξιών». Οι ΗΠΑ θεωρούνταν ο βασικός εχθρός – με τη Δυτική Γερμανία ως το τοπικό της βοηθό – και πιστεύονταν πως η συμμετοχή στη κοινότητα θα έκανε τη Νορβηγία να εξαρτιέται από τη Δυτική Γερμανία – κάτι που έφερνε στο νου τα εθνικιστικά αισθήματα από την εποχή που η Νορβηγία ήταν κομμάτι της Δανίας.

Ένα δημοψήφισμα που πραγματοποιήθηκε το 1972 στο οποίο η πλειοψηφία του πληθυσμού της Νορβηγίας ψήφησε όχι στη συμμετοχή στην ΕΟΚ, που απλά ενίσχυσε τον εθνικισμό της Αριστεράς. Ο ενθουσιασμός για μια υποθετικά αυθεντική νορβηγική γλώσσα και τις πολλές τοπικές διαλέκτους άνθισε, και έργα ριζοσπαστικής φαντασίας άρχισαν να αντλούν όλο και περισσότερα θέματα από την ύπαιθρο. Η ηγεσία του Μαοϊκού κόμματος κάποια στιγμή αποφάσισε πως όλοι έπρεπε να ακούν παραδοσιακή, λαϊκή μουσική αντί του «ιμπεριαλιστικού» rock.

Η Σοβιετική Εισβολή

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, το AKP-ML ξεκίνησε μια εκστρατεία ενάντια στο σοβιετικό ιμπεριαλισμό και πίστευε πως η αντιπαλότητα μεταξύ Σοβιετικής Ένωσης και των ΗΠΑ θα έσερνε το κόσμο σε ένα 3ο Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά την αναπόφευκτη μάχη για την Ευρώπη. Η απειλή σοβιετικής κατοχής ως συνέπεια του πιθανολογούμενου πολέμου, επίσης θεωρούνταν αναπόφευκτη. Στο πόλεμο το Μαοϊκό κόμμα έβλεπε τη τελευταία του ευκαιρία. Το Κόμμα θα ήταν στο τιμόνι του απελευθερωτικού αγώνα και θα οδηγούσε το λαό στη νίκη, και η Νορβηγία θα ήταν σοσιαλιστικό κράτος.

Το AKP-ML δεν είχε ποτέ την ευκαιρία αυτή και το κόμμα μαράζωσε αργά και σταθερά. Δεν υπήρξε ωστόσο, καμιά απάντηση στον «προοδευτικό εθνικισμό» της δεκαετίας του 1970, και η «εθνική γραμμή» συνεχίζει να χαρακτηρίζει την αριστερή σκέψη στον 21ο αιώνα. Δεν υπάρχει κανένας διάλογος αρχών όσον αφορά τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα, γιατί οι κοινωνικοί στόχοι αυτών κινημάτων συνήθως κατευθύνονται σε απολυταρχικά, κρατιστικά, και ακόμη και ξενοφοβικά κινήματα, ή στην ίδια τη φύση εξαίρεσης και ωφελιμισμού του εθνικισμού.

Από Αντικαπιταλιστική σε Αντιπολεμική

Ο αναπτυσσόμενος ριζοσπαστισμός στον απόηχο της «Μάχης του Σιάτλ» δεν κατόρθωσε να ξορκίσει τον εθνικισμό από τους αριστερούς κύκλους – ούτε από την καθιερωμένη Αριστερά, ούτε μεταξύ των νέων ακτιβιστών. Μια διαδεδομένη παρανόηση μεταξύ πολλών «κριτικών της παγκοσμιοποίησης» είναι πως το εθνικό κράτος έχει αποδυναμωθεί από τη παγκόσμια οικονομία, και πως πρέπει να χτιστεί ξανά ως οχυρό απέναντι στον καπιταλισμό.

Από την 11η Σεπτεμβρίου, το διαρκώς αναπτυσσόμενο αντικαπιταλιστικό κίνημα έχει μετατοπιστεί σε μια ιδιαίτερα ανησυχητική κατεύθυνση. Ως αποτέλεσμα των οδηγούμενων από τις ΗΠΑ πολέμων σε Αφγανιστάν και Ιράκ, μεγάλο μέρος της ενέργειας της Αριστεράς έχει κατευθυνθεί προς την καταγγελία των επιθέσεων και των βρώμικων φιλοδοξιών εξωτερικής πολιτικής των ελίτ των ΗΠΑ. Η μετατόπιση από το «αντικαπιταλιστικό» στο «αντιπολεμικό» έχει γίνει θερμά αποδεκτό από πολλούς στην Αριστερά, και ισχυρίζονται πως οι σχέσεις μεταξύ καπιταλισμού, μιλιταρισμού και ιμπεριαλισμού είναι ξεκάθαροι για τους νέους ακτιβιστές.

Δυστυχώς, συνέβη ένα ακόμη πράγμα που είναι σύνηθες όταν ο πόλεμος και η ειρήνη είναι στην ατζέντα: Η τάση για την δημιουργία ενός πολιτικού μπλοκ βασισμένου στη κλασική Μαοϊκή αντίληψη της μάχης με τον βασικό εχθρό. Ένας από τους κύριους λόγους για τον εκφυλισμό των ελευθεριακών και λαϊκών ορμών της Νέας Αριστεράς στις δεκαετίες του 1960 και του 1970 ήταν οι πολιτικές συνθήκες που άλλαζαν και ιδιαίτερα το ξέσπασμα του Πολέμου του Βιετνάμ. Η δικαιολογημένη σήμερα, αντίσταση στο μιλιταρισμό των ΗΠΑ έχει τις ρίζες της στην άκριτη υποστήριξη προς τον «εχθρό του εχθρού». Αυτό συνεισφέρει στη νομιμοποίηση, ή στη χειρότερη περίπτωση την υπεράσπιση, αντιδραστικών δυνάμεων σε όλο το κόσμο – ή μια αδιαφορία για τις αυταρχικές εξελίξεις σε χώρες όπως η Βενεζουέλα.

Μια Ελευθεριακή και Ανθρωπιστική Αριστερά

Φυσικά, δεν είναι στόχος η άρνηση του δικαιώματος ενός καταπιεσμένου λαού να αποκτήσει την ανεξαρτησία του· ούτε η απόρριψη της ανάγκης να καταπολεμηθούν η ιμπεριαλιστική επιθετικότητα και εκμετάλλευση. Αλλά η αντίσταση προς τον καταπιεστή δεν είναι το ίδιο με την στήριξη κινημάτων που επιδιώκουν να καταπιέσουν τα ίδια τους λαούς τους. ο εχθρός του εχθρού μου δεν είναι φίλος μου.

Πως λοιπόν οι αριστεροί ριζοσπάστες πρέπει να σχετίζονται με τον εθνικισμό και τα εθνικά κράτη; Μπορεί ο εθνικισμός να είναι προοδευτική δύναμη;

Αν πρόκειται να αναδημιουργήσουμε την σύγχρονη Αριστερά, και να της δώσουμε ελευθεριακή και ανθρωπιστική μορφή, πρέπει να προσφέρουμε νέες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα. Η Μαοϊκή επιρροή στην Αριστερά ήταν καταστροφική: Η νορβηγική Αριστερά για πολλά χρόνια επέλεξε μια φιλοεθνικιστική γραμμή, όπου η άκριτη υποστήριξη σε εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα έχει ενωθεί με παράλογες ιδέες για ένα προοδευτικό νορβηγικό εθνικισμό.

Πρέπει να βγούμε από το τωρινό αδιέξοδο, που χαρακτηρίζεται από λενινιστικό δογματισμό, κρατιστικό ελιτισμό και ένα στενόμυαλο ωφελιμισμό. Για πάρα πολύ καιρό η φύση εξαίρεσης του εθνικισμού – με την ίδια του την ύπαρξη τείνει να υπερασπιστεί τις χειρότερες αρρώστιες των κοινωνιών μας· το κρατισμό, τη ξενοφοβία, τα εθνικά λουτρά αίματος, για να μην αναφέρω ελιτισμό και μιλιταρισμό – δεν έχει λάβει την απαραίτητη προσοχή.

Ο εθνικισμός, ουσιαστικά, είναι δηλητήριο. Παράγει το λιγότερο τεχνητά σύνορα μεταξύ των ανθρώπινων όντων, και συχνά αυθαίρετες, βιολογικές, γλωσσικές και πολιτιστικές διαφορές, και καλύπτει ιεραρχικές και ταξικές συγκρούσεις. Δεν υπάρχει «καλοήθης» ή «προοδευτικός εθνικισμός». Έτσι ας αναζητήσουμε απαντήσεις παντού, και να δημιουργήσουμε μια πραγματική ελευθεριακή μορφή κολεκτιβισμού

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s