Άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Washington University Political Review. Ο Gabriel T. Rubin είναι αρθρογράφος της The Wall Street Journal. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας

 

Συνήθως, όταν κάποιος ρίξει το αυτοκίνητό του σε ένα χαντάκι, δεν αναφωνεί: «Ένιωσα με απόλαυση να τρυπά την καρδιά μου το ζεστό σίδερο της χαράς». Εκτός αν φυσικά το αυτοκινητιστικό δυστύχημα τον οδηγεί να δημιουργήσει ένα εντελώς νέο είδος τέχνης. Ο κακός οδηγός, ο Ιταλός ποιητής F.T. Marinetti, τονώθηκε από την αίσθηση της οδήγησης – και του τρακαρίσματος – του αυτοκινήτου του, που μαζί με έναν ιδιαίτερα ενθουσιώδες επιτελείο αποτελούμενο από νέους Ιταλούς καλλιτέχνες, πέρασε τα επόμενα 35 χρόνια (1909-1944) δημιουργώντας το κίνημα που έγινε γνωστό ως Φουτουρισμός (Futurism). Ο Marinetti και οι Φουτουριστές είδαν την ταχεία μηχανοποίηση και εκβιομηχάνιση της Ιταλίας ως τη σωτηρία του πολιτισμού τους, που από καιρό θεωρούνταν υποτιμητικά ως καθυστερημένο και παρακμιακό. Η δοξασία του νεωτερισμού, ειδικά η οι γρήγοροι ρυθμοί της αστικής ζωής και η «μηχανή» θα έκαναν τους Φουτουριστές – ακούραστους ιδεολόγους πρόθυμους να εκκαθαρίσουν την Ιταλία από τις απαρχαιωμένες παραδόσεις της υπέρ μιας νέας τάξης – χρήσιμους συμμάχους για το φασιστικό καθεστώς του Mussolini.

Όπως πίστευε ο Marinetti το 1909 (όταν έγραψε το πρώτο του «Μανιφέστο των Φουτουριστών»), οι Ιταλοί έπρεπε να επιλέξουν είτε τη «Μυθολογία και της Μυστική Ιδέα» των Ρωμαίων είτε το «κόκκινο σπαθί του ήλιου, που θα έκοβε στα δυο το ζόφο μιας χιλιετίας». Η επιλογή φυσικά, είναι προφανής. Το «κόκκινο σπαθί» του Marinetti δεν ήταν απλά εικόνες με λουλούδια. Η ένατη από τις αρχές του Μανιφέστου αναφέρει ότι οι Φουτουριστές θεωρούσαν τον πόλεμο ως «μοναδική υγιεινή του κόσμου» και μόνο η «καταστροφική χειρονομία της ελευθερίας» θα μπορούσε να ξεπλύνει πραγματικά τον λεκέ των προηγούμενων γενεών.

Οι Φουτουριστές είχαν τον σύγχρονο πόλεμο των φαντασιώσεων τους το 1914, αλλά η (κάπως πύρρειος) νίκη του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου απλά έστησε τη σκηνή για την αναμόρφωση της ιταλικής κοινωνίας. Για να διαμορφώσουν τον επανεκκινημένο πολιτισμό τους, οι Φουτουριστές χρειάζονταν στο πολιτικό πεδίο κάτι αντίστοιχό τους, που να αγκαλιάζει τα ίδια ιδεώδη μιας αναγεννημένης, ισχυρής, σύγχρονης Ιταλίας. Βρήκαν έναν πρόθυμο προστάτη στο πρόσωπο του Mussolini και στην άνοδο των Φασιστών το 1922· οι Φουτουριστές απέρριπταν εξαρχής τη φιλελεύθερη δημοκρατία ως αναποφάσιστη και θηλυπρεπή.

Το «θηλυπρεπές» ήταν ο εχθρός· εμπόδισε την Ιταλία να αξιοποιήσει πλήρως τις δυνατότητές της. Στο νεωτερισμό των Φασιστών και των Φουτουριστών δεν υπήρχε θέση για το φεμινισμό ή για γυναίκες με ικανότητες. Η επιθετικότητα, το θάρρος, το κουράγιο – αυτά ήταν τα «ανδροπρεπή» χαρακτηριστικά που εξυμνούσε η ιδεολογία τους. Ο Marinetti χαρακτήριζε τις γυναίκες ως παθητικά, «ακίνητα» πλάσματα των οποίων ο «ηθικισμός» είχε καταφέρει να διαφθείρει τη λογοτεχνία και την τέχνη.

Αν και παρουσίασαν τους εαυτούς τους ως γόνους μιας νέας εποχής, οι Φασίστες και οι Φουτουριστές ήταν πραγματικά υπερ-συντηρητικοί ιδεολογικά. Η εκβιομηχάνιση και οι παγίδες του σύγχρονου κεφαλαίου ήταν το τίμημα της εισόδου στη λέσχη της ελίτ των εθνών, οπότε η Ιταλία έπρεπε είτε να προσαρμοστεί και να «προχωρήσει» είτε να μείνει πίσω ως οικονομική και πολιτιστική επαρχία. Η μεγαλοφυΐα του Mussolini και του Marinetti ήταν να δαμάσουν την ενέργεια από τις ραγδαίες κοινωνικοοικονομικές αλλαγές για να αναδιαμορφώσουν πλήρως την εθνική ιδεολογία της Ιταλίας ενώ παράλληλα ενίσχυσαν την παραδοσιακή ιεραρχία που είχε κυριαρχήσει στον ιταλικό πολιτισμό εδώ και αιώνες.

Ο συμβιβασμός του σοβινιστικού συντηρητισμού του Φασισμού με την αστραπιαία ταχύτητα της σύγχρονης βιομηχανίας δημιουργεί λιγότερα προβλήματα από αυτά που θα περίμενε κανείς. Ο Slavoj Zizek, στην μελέτη του της ναζιστικής προπαγάνδας, εξηγεί πως σε περιόδους μεγάλων αλλαγών στην κοινωνική τάξη (από αγροτική σε αστική, θρησκευτική σε κοσμική, χειροκίνητη σε μηχανοποιημένη), ο λαός είναι ιδιαίτερα επιρρεπής στην γοητεία τόσο της νοσταλγίας όσο και της ουτοπίας. Με την πρώτη ματιά αυτές οι δύο έννοιες φαίνονται αντιθετικές, αλλά και οι δύο βασίζονται στον μύθο της υπεροχής του έθνους.

Οι Φασίστες επικαλέστηκαν τη νοσταλγία για την (σε μεγάλο βαθμό παραποιημένη)  ιστορία της Ιταλίας ως αυτοκρατορική δύναμη και μάλιστα εισέβαλαν στην Αιθιοπία (Αβησσυνία) για να δείξουν ότι το έθνος είχε επιστρέψει στην πρωτύτερη ισχύ του. Οι Φουτουριστές εξέφρασαν μια πιο αρχέγονη και ουτοπική επιθυμία, δοξάζοντας τα βασικότερα αρρενωπά χαρακτηριστικά και υποδαυλίζοντας τον σοβινισμό του Ιταλού Άνδρα. Σίγουρα μόνο αυτός είχε τη δύναμη να κυριαρχήσει στη μηχανή και να τη χρησιμοποιήσει ως εργαλείο στις κατακτήσεις του. Χρησιμοποιώντας αυτή τη δύναμη θα μπορούσε να δημιουργήσει την νέα Ιταλία, η οποία θα φτάσει ή και θα ξεπεράσει ακόμα τις υψηλότερες κορυφές της ιστορίας του έθνους. Οι Ναζί χρησιμοποίησαν τον ίδιο τρόπο σκέψης, παρουσιάζοντας τη Γερμανία του Hitler ως το Τρίτο Ράιχ: ταυτόχρονα μια αυθεντική δημιουργία και μια τελειοποιημένη μορφή των αρχαίων προκατόχων της.

Αν και η άνοδος των Φουτουριστών προηγήθηκε εκείνης των Φασιστών, έπεσαν από το ίδιο σπαθί. Ο πόλεμος και ο νεωτερισμός δεν είχαν ανυψώσει την Ιταλία σε μια δοξασμένη θέση ανάμεσα στα έθνη· είχαν οδηγήσει στο βομβαρδισμό της Ρώμης από το 1943 από τους Συμμάχους και σε μια σύντομη αλλά βίαιη ναζιστική κατοχή της Βόρειας Ιταλίας. Ο Marinetti είχε συνδέσει το καλλιτεχνικό του κίνημα με το καθεστώς, υπηρετώντας ακόμη και ως μέλος της Accademia d’Italia του Mussolini. Το κίνημα πέθανε με την κατάρρευση του καθεστώτος του Mussolini προς το τέλος του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου. Ήδη από το 1909, ο Marinetti ήξερε ότι το κίνημά του θα τελείωνε με φλογερή οργή και καταστροφή – και αυτό θα ήταν σημάδι της επιτυχίας του: «Η τέχνη, στην πραγματικότητα, δεν μπορεί παρά να είναι βία, σκληρότητα και αδικία». Η εικόνα της Φασιστικής Ιταλίας στο τέλος κατέληξε να είναι αποκαλυπτική και όχι ουτοπική – αντί για νέα δημιουργία, το αρχαίο έθνος βρέθηκε με ακόμα περισσότερα ερείπια.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s