Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα The New York Review of Books. O David Schurman Wallace είναι συγγραφέας. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

Ένα ηλικιωμένος άνδρας φουσκώνει μια κατσίκα. Αφού έκανε μια τομή κοντά στην οπλή, φυσά δυνατά για να ξεχωρίσει το δέρμα από το σώμα του ζώου. Κοντά στο χωριό, ένας νεαρός άνδρας αφήνει ένα ζεστό πιάτο με μακαρόνια σε ένα τοίχο. Σφυρά και ένας άλλος νεαρός άνδρας βγαίνει από μια πόρτα για να πάρει το πιάτο: είναι κομμουνιστές που μοιράζονται το φαγητό αλλά απαγορεύεται να επικοινωνούν. Αλλού, μια ομάδα μικρών αγοριών πετάνε πέτρες σε ένα κουρελή παπά. Ένας καλοντυμένος άνδρας περνά περπατώντας μπροστά από όλα αυτά, τον ακολουθεί ο σκύλος του, τα μάτια του καταγράφουν τα πάντα από τη κοντινή απόσταση.

Υπάρχουν ιδιαίτερες απολαύσεις στο Ο Χριστός Σταμάτησε στο Έμπολι του Francesco Rossi, την πιστή κινηματογραφική μεταφορά του 1979 από το σκηνοθέτη του χρονικού εξορίας του Carlo Levi στον ιταλικό νότο στα χρόνια του φασισμού. Αρχικά έγινε για την ιταλική τηλεόραση αλλά περικόπηκε για να κυκλοφορήσει στους κινηματογράφους, η πλήρης εκδοχή της ταινίας, πλέον στη τελευταία του μέρα στοFilm Forum, είναι περισσότερο εναρμονισμένη με την ιδέα που βρίσκεται στη καρδιά του έργου: τη δυσκολία να δεις, και την στάση παρατεταμένης προσοχής σε πράγματα που διαφορετικά μπορεί να ξεφύγουν από τη προσοχή. Είναι μια αργή, πλούσια, επική αναπαράσταση του καθημερινού, παίρνει χρόνο για να αναλύσει τους ρυθμούς της αγροτική ζωής και των ανθρώπων που εγκαταλείφθηκαν από τη πατρίδα τους. ο τίτλος της αναφέρεται σε μια παροιμία που ο Levi άκουγε συχνά στο Νότο: τα πάντα κάτω από τη πόλη του Έμπολι προσπερνιόνταν, όχι μόνο από το Θεό, αλλά επίσης «ήταν ξεκομμένα από την ιστορία και το Κράτος». Για τον Levi, το «Ζήτημα του Νότου» της Ιταλίας είναι επίσης ένα γενικό ερώτημα για τη σχέση μεταξύ εκείνων που έχουν την εξουσία και εκείνων που δε μπορούν να φανταστούν ποτέ πως θα μπορούσαν να την εξασκήσουν.

Ο Carlo Levi ήταν ένας Εβραίος διανοούμενος από το Τορίνο, γεννημένος το 1902. Σπούδασε ιατρική αλλά δεν τον ενδιέφερε η εξάσκηση της ιατρικής. Αντίθετα, βρήκε το κάλεσμα του στη ζωγραφική – αν και ήταν η πολιτική που κυριάρχησε στη ζωή του. Ως μέλος του κινήματος Δικαιοσύνης και Ελευθερίας, ένα σημαντικό κίνημα μέσα στην αντιφασιστική αντίσταση της Ιταλίας, αρχικά φυλακίστηκε από τη κυβέρνηση του Mussolini και στη συνέχεια στάλθηκε σε εσωτερική εξορία σε ένα μικρό χωριό στο Αλιάνο (στο βιβλίο μετονομάστηκε σε Γκραλιάνο), συνέπεια μιας επίσημης πολιτικής που είναι γνωστή ως confino.

Το Έμπολι είναι ένα ημερολόγιο της χρονιάς που πέρασε ανάμεσα στους χωρικούς της περιοχής της Μπασιλικάτα. Ο Levi ένιωσε έκπληξη από τη φτώχια που συνάντησε: ακτήμονες γεωργοί που νοίκιαζαν χωράφια μοχθούσαν για το τίποτα ενώ η ελονοσία θέριζε τα παιδιά τους. κάπου μεταξύ απομνημονευμάτων, διηγήματος και εθνογραφίας, το βιβλίο ανήκει σε ένα σύνολο έργων που βγήκαν από της παραδοξότητες της ζωής υπό το φασισμό, αναμιγνύοντας γεγονότα και φαντασία με δημιουργικό τρόπο – ιδιαίτερα το έργο της Natalia Ginzburg (μέλος του ίδιου κύκλου του Τορίνο που επίσης στάλθηκε στο νότο) και η αναξιόπιστη αφήγηση του Curzio Malaparte. Όπως λέει η Ginzburg στο Οικογενειακό Λεξικό (1963), με χαρακτηριστική απεριττότητα: «αλήθεια και ψέματα έγιναν μπερδεμένα για εμένα».

Ίσως είναι φυσιολογικό για τη ζωγραφική και τη πολιτική να συγκλίνουν σε αυτή την αβεβαιότητα. Η ταινία του Rosi ξεκινά στο στούντιο του ζωγράφου μετά την επιστροφή του από την εξορία, και ο Levi, που τον υποδύεται αξιοπρεπώς ο Gian Maria Volontè, σκέφτεται τα πορτραίτα των χωρικών που έκανε στο Γκαλιάνο: «Δεν μπορούσα να κρατήσω την υπόσχεση που έδωσα, όταν αποχαιρέτησα τους χωρικούς μου, πως θα επιστρέψω. Και δε ξέρω αν και πότε θα μπορέσω να την τηρήσω». Αυτή η ανεκπλήρωτη υπόσχεση είναι επίσης μια παραδοχή του προβλήματος της πιστής αναπαράστασης της ζωής τους – δεν είναι σίγουρος αν μπορεί να γίνει. Η ταινία όμως είναι δομημένη όμως έτσι ώστε να προσπαθήσει να το κάνει, προσφέροντας μια σειρά από πορτραίτα των τοπικών χαρακτήρων: ο απογοητευμένος φοροσυλλέκτης που θέλει να κάνει εξάσκηση με το κλαρινέτο του, η οικονόμος που υπόσχεται να διδάξει στο Levi πως να κάνει μάγια, οι άνδρες που γύρισαν λίγο φτωχότεροι από την Αμερική από όταν είχαν μεταναστεύσει.

Ο ίδιος ο Rosi ήταν από το Νότο, γεννημένος το 1922, τη χρονιά που πήρε την εξουσία ο Mussolini. προστατευόμενος του Luchino Visconti, και με έντονες αριστερές συμπάθειες, ανέλαβε το νεορεαλιστικό σκοπό αναζήτησης της ζωής ως βιωμένη εμπειρία, που περιλάμβανε τη συχνή μη ηθοποιών σε γυρίσματα σε πραγματικές τοποθεσίες., και οι ιστορίες απλών ανθρώπων. Οι ταινίες του από τη δεκαετία του 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του 1970, όπως τα Σαλβατόρε Τζιουλιάνο (1962), Τα Χέρια Πάνω Από Τη Πόλη (1963), και Υπόθεση Ματτέι (1972), πήγαν πέρα από την έμφαση του νεορεαλισμού στις ατομικές ιστορίες για να διερευνήσει μεγαλύτερα συστήματα και δίκτυα εξουσίας: το δικαστικό σύστημα, τα κανάλια κυβερνητικής εξουσίας, και το οργανωμένο έγκλημα – τα γεμάτα καπνό πίσω δωμάτια, μέσα από τα οποία σπάνια βγαίνει προς τα έξω η διαδικασία λήψης αποφάσεων που επηρεάζουν τις ζωές χιλιάδων. Ο Rosi διερεύνησε εξονυχιστικά αυτές τις ιστορίες, χτίζοντας αναπαραστάσεις από τα γεγονότα, και περιστασιακά ερχόμενος ενοχλητικά κοντά σε πηγές διαφθοράς. Ένας δημοσιογράφος που βοηθησεστην έρευνα του Rosi για την Υπόθεση Ματτέι εξαφανίστηκε μυστηριωδώς ενώ διερευνούσε συνδέσεις της μαφίας. Η υπόθεση δεν εξιχνιάστηκε ποτέ.

Το να απεικονίσεις αυτόν τον αδιαφανή κόσμο συχνά απαιτεί τη χρήση έμμεσων μορφών. Για παράδειγμα, στο Σαλβατόρε Τζιουλιάνο, την ταινία που καθιέρωσε τον Rosi, ο διάσημος Σικελός ληστής του τίτλου εμφανίζεται ελάχιστα: δολοφονημένος στην αρχή, είναι περισσότερο περίγραμμα από κιμωλία παρά χαρακτήρας, καθώς η ταινία υφαίνει ένα περίπλοκο ιστό αλληλεπιδράσεων μεταξύ των Σικελών αυτονομιστών, της κυβέρνησης των ΗΠΑ, και της μαφίας. Ο Rosi αρνείται στο θεατή την συμβατική ικανοποίηση της συναισθηματικής επένδυσης στην ιστορία ενός ήρωα, αντίθετα δημιουργεί ένα είδος πάζλ όπου τα κομμάτια παρουσιάζονται σε μη χρονολογική σειρά. Κάποια ερωτήματα αφήνονται αναπάντητα, οι απαντήσεις αφήνονται στους θεατές.

Η προσέγγιση του Rosi είναι να προκαλέσει την περιέργεια: κερδίζουμε μια νέα αντίληψη μιας περίπτωσης δημόσιας διαφθοράς ή μιας πλεκτάνης της μαφίας, δίχως να μας επιτρέπεται η ψευδαίσθηση πως έχουμε κατανοήσει πλήρως τις περίπλοκες λεπτομέρειες. Η ιστορία δεν δίνεται ποτέ ως μια αληθινή και ολοκληρωμένη εξήγηση όλων των μυστικών συζητήσεων, των συναντήσεων επιτροπών, και των συμφωνιών κάτω από το τραπέζι. Ο Rosi μοιάζει να λέει πως το να βλέπεις τις ίντριγκες δεν πρέπει να συγχέεται με την επίλυση των πολιτικών προβλημάτων που αποτελούν. Σε κάποιες περιπτώσεις είναι αιτία μιας άκαρπης θέασης – είναι δύσκολο να πεις αν ο Rosi φτάνει στα όρια του τι μπορεί να κάνει κατανοητό μια ταινία ή αν είμαστε απλά πλάσματα της συνήθειας, ασυνήθιστοι στις απαιτήσεις που έχει η ταινία από τις επαγωγικές μας ικανότητες.

Το Έμπολι είναι άλλου είδους ταινία, έχει γίνει αργότερα στη καριέρα του Rosi – ίσως ο λογοτεχνικός ανθρωπισμός του δείχνει την ανάγκη για μια διαφορετική προσέγγιση στο δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ. Η εμπειρία του θεατή διευκολύνεται από την ύπαρξη ενός μοναδικού πρωταγωνιστή τον οποίο ακολουθούμε, η οπτική του γίνεται όχημα για τη δική μας. Το στυλ είναι πιο συγκρατημένο , χρησιμοποιώντας μεγάλης διάρκειας πλάνα του αγροτικού τοπίου, και κρατώντας την εστίαση στους χωρικούς καθώς αφηγούνται τις ιστορίες τους, μια προσέγγιση που είναι σύμφωνη με την επιθυμία του Levi για ανθρώπινη σύνδεση. Ο Levi όμως δεν είναι, αρχικά, ήρωας· προτιμούσε να περνά τις μέρες του σαν αργόσχολος καλλιτέχνης, περιδιαβαίνοντας τα δρομάκια και το περιβάλλον του Γκαλιάνο, αναζητώντας θέματα για ζωγραφική. Κυρίως όμως θέλει να αποφύγει τους εκπροσώπους της μικροαστικής τάξης του Γκαλιάνο, όπως το φασίστα δήμαρχο που αποσπα τους χωρικούς από τις δουλειές τους για να έχει κοινό στις ομιλίες του, για των ιμπεριαλιστικό πόλεμο της Ιταλίας στην Αιθιοπία.

Οι ανάγκες της δράσης της ταινίας παρεμβαίνουν ωστόσο: ένας αριθμός ανθρώπων στη πόλη είναι άρρωστοι ή πεθαίνουν, και υποψιάζονται πως ο Levi είναι μάλλον καλύτερος γιατρός  από τους ντόπιους κομπογιαννίτες, που ενδιαφέρονται κυρίως με την απόσπαση χρημάτων. Η δράση οδηγεί σε γνώση: η εξάσκηση της ιατρικής βάζει τον Levi περισσότερο μέσα στη κοινωνία του Γκαλιάνο καθώς περνά τα κατώφλια που διαφορετικά θα είχε ελάχιστους λόγους να διασχίσει.

Το βιβλίο του Levi συνδέεται με τη παράδοση της γραφής στην εξορία που φτάνει ίσως μέχρι τον Οβίδιο, όμως η πρακτική του confino της προπολεμικής και εμπόλεμης Ιταλίας  προσφέρει ένα μοναδικό στοιχείο: ο Levi αν και είναι εξόριστος συνεχίζει να γράφει από την ίδια του τη χώρα. Η διαμονή του στο Γκαλιάνο είναι ένα είδος εγκλεισμού, αλλά επίσης γίνεται και το αρχείο ενός διανοούμενου της πόλης που αναγκάζεται να έρθει σε επαφή με ένα μέρος της χώρας του που δεν είχε καν σκεφτεί ποτέ πριν. Η ιδιότητα του Levi ως ξένου δίνει στον αναγνώστη του βιβλίου ή στο θεατή της ταινίας του Rosi πρόσβαση σε στιγμές που ίσως να μην είχαν επενδυθεί ποτέ με «καλλιτεχνική αξία» – η στείρωση των θηλυκών γουρουνιών το χειμώνα (που περιλαμβάνει μια έντονη περιγραφή της αφαίρεσης των ωοθηκών) παίρνει σχεδόν μυθικές διαστάσεις – ενώ ταυτόχρονα αμφισβητεί το αν η παρουσία του καλλιτέχνη είναι στη πραγματικότητα  η πηγή της αξίας. Όταν φεύγει, οι άνθρωποι μένουν. Η ταινία, ερχόμενη αργότερα, διπλασιάζει την απόσταση του Levi: το Έμπολι είναι επίσης ένα μήνυμα από ένα κόσμο που πρόκειται να αλλάξει αμετάκλητα, και είναι αφιερωμένη σε ένα είδος τοπικής ευχαρίστησης στη σκιά της εξαφάνισης του: ψωμί, λίγη μουσική, ένα ποτήρι με παλιούς φίλους.

Επιστρέφοντας στη πόλη, ο Levi βλέπει πως δεν είναι σε θέση να μεταφέρει την ακριβή αξία της εμπειρίας του στους φίλους του βόρειους διανοούμενους. Ακούει απεγνωσμένα τις όλο σιγουριά διακηρύξεις τους πως το «Ζήτημα του Νότου» της Ιταλίας θα λυθεί και οι μακρινές, καθυστερημένες ζωές της υπαίθρου θα βελτιωθούν. Από τη πλευρά του ο Levi φτάνει σε συμπεράσματα που απέχουν από τις τεχνοκρατικές ιδέες  των κοινωνικών μεταρρυθμιστών, και είναι στην ουσία σχεδόν αναρχικές, με μια χαρακτηριστική δυσπιστία προς το απρόσωπο κράτος που δεν έχει χώρο και αίσθηση για προσωπικότητα: «Το άτομο δεν είναι μια ξεχωριστή μονάδα, αλλά ένας σύνδεσμος, ένα σημείο συνάντησης  για σχέσεις κάθε είδους», επιμένει. «Το άτομο και το Κράτος συμπίπτουν στη θεωρία και πρέπει να ταυτιστούν και στη πράξη επίσης, αν θέλουν να επιβιώσουν»..

Το πως θα επιτευχθεί αυτή η ριζοσπαστική αλλαγή παραμένει στη ταινία του Rosi χαρακτηριστικά άπιαστη. Είναι ευκολότερο να κινηματογραφήσεις ένα πρόσωπο από το να κινηματογραφήσεις μια κατάσταση. Το Έμπολι δοκιμάζει τις ιδέες του ποιον και του τι μπορεί να ξέρουμε, αλλά προσφέρει μερικά στοιχεία  για το πως μπορούμε να μάθουμε περισσότερα. Σε μια από τις κορυφαίες σκηνές της ταινίας , όλη η πόλη συγκεντρώνεται στην σπάνια χρησιμοποιούμενη εκκλησία για την παραδοσιακή λειτουργία την παραμονή των Χριστουγέννων. Ο ιερές, μάλλον μεθυσμένος, ξεχνά το κήρυγμα και κομπιάζει. Ο δήμαρχος και οι μελανοχίτωνές του είναι εξοργισμένοι, τον αποδοκιμάζουν, και η αναστάτωση αργότερα χρησιμεύει ως βάση για την απόλυση του. Αυτή η στιγμή συνάντησης της κοινότητας, εκεί που ίσως περιμέναμε ένα είδος διαύγειας ή σοφίας να κάνει την εμφάνιση της, είναι φευγαλέα, διχασμένη από την αρχή της. Δείχνει ένα μικρόκοσμο, αλλά είναι πολύ χαοτική για να δείξει κάποιο νόημα ή συμπέρασμα. Για όσο το κράτος και το άτομο δεν συμπίπτουν, θα υπάρχουν περισσότερα να μάθουμε από το άτομο. Αν και έχουμε μάθει να κοιτάμε ανθρώπινα πρόσωπα στην οθόνη, ο Rosi λέει πως είναι ανάγκη να κοιτάξουμε λίγο περισσότερο και πιο προσεκτικά.

 

Διαβάστε: Carlo Levi, Ο Χριστός Σταμάτησε στο Έμπολι, Εκδ. Πατάκη, 2000

Δείτε: Cristo si è fermato a Eboli (1979) του Francesco Rosi (trailer της νέας ολοκληρωμένης έκδοσης)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s