Άρθρο που δημοσιεύτηκε στο blog των εκδόσεων Verso Books. Ο Max L. Feldman είναι συγγραφέας, κριτικός τέχνης και εκπαιδευτικός. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

«Το λογικό αποτέλεσμα του φασισμού», έγραφε ο Walter Benjamin, «είναι η εισαγωγή της αισθητικής στην πολιτική ζωή». Ο φασισμός είναι εν μέρει στρατιωτικοποιημένη διασκέδαση. Οι υποστηρικτές του ντύνονται με στρατιωτικές στολές· κάνουν παρελάσεις υπό τον ήχο εκκωφαντικών τρομπετών, λαχταρώντας την καθαρτική δύναμη του πολέμου.

Ο Benjamin προσπαθούσε να περιγράψει το φασισμό του 1930, αλλά εξηγεί και μέρος του ύφους του αυταρχικού λαϊκισμού της εποχής μας. Οι συγκεντρώσεις που οργανώνονται από τον Trump, τον Duterte, τον Bolsonaro, το Salvini και άλλους είναι χαρακτηριστικές περιπτώσεις. Είναι όλα θεαματικά γεγονότα, με τον ηγέτη να ενθαρρύνει το πλήθος να φωνάζει για τα εγκλήματα ενός κακόβουλου κοινού εχθρού.

Η ανάλυση του Benjamin μπορεί σίγουρα να μας βοηθήσει να εξηγήσουμε το συλλαλητήριο «Unite the Right» τον Αύγουστο του 2017, όταν χιλιάδες νεοναζί από όλες τις Ηνωμένες Πολιτείες παρέλασαν μέσα στην πανεπιστημιούπολη στο Σάρλοτσβιλ της Βιρτζίνια. Ντυμένοι με ομοιόμορφα λευκά πόλο μπλουζάκια και μπεζ παντελόνια και κουβαλώντας πυρσούς, μια προφανή αναφορά σε ναζιστικές συγκεντρώσεις, φωνάζοντας «Δεν θα μας αντικαταστήσετε!» και «Οι Εβραίοι δεν θα μας αντικαταστήσουν».

Μετά από αυτό, οι επιμελητές της Biennale της Αθήνας του 2018 προσπάθησαν να σατιρίσουν την αισθητική της λεγόμενης «alt-right». Όπως το γράφει ο συγγραφέας Dorian Batycka, ωστόσο, η Biennale «κυρίως παρουσιάζει καλλιτέχνες των οποίων το έργο αποτελεί την επιτομή τα βαρετά, άδεια ψέματα των μετα-διαδικτυακών νάρκισσων».

Για να διερευνήσουμε τις ρίζες αυτού του βαρετού ναρκισσισμού, θα μπορούσαμε, φυσικά, να κοιτάξουμε ένα αρκετά ξεκάθαρο παράδειγμα, όπως η γερμανική ταινία Το Κύμα. Αυτή η ταινία αφορά ένα πείραμα σε μια σχολική τάξη που σχεδιασμένο να εξηγήσει την γοητεία των αυταρχικών καθεστώτων σε μαθητές γυμνασίου (με βάση ένα πραγματικό πείραμα του 1967). Ωστόσο, ίσως εξερευνώντας τον μέσα από την απροσδόκητη οπτική της μιούζικαλ κινουμένων σχεδίων, Η Πεντάμορφη και το Τέρας της Disney μας δείχνει κάτι νέο. Συγκεκριμένα, μας δείχνει πώς ο φασισμός μετακινείται στο συναισθηματικό κενό που δημιουργεί η καπιταλιστική κοινωνία – όλα υπό την υπόκρουση ενός ξεσηκωτικού τραγουδιού.

Βασισμένο στο παραμύθι του Jean-Marie Leprince de Beaumont του 1756 και στη ταινία του 1946 του Jean Cocteau, το ερωτικό τρίγωνο στην καρδιά της Πεντάμορφης και του Τέρατος είναι πολύ πιο δραματικά εκλεπτυσμένο από όλα όσα έκανε η Disney ως τότε, ή στη συνέχεια. Η Πεντάμορφη είναι μια απελευθερωμένη λάτρης βιβλίων με όνειρα να ξεφύγει από τη ανούσια ζωή του χωριού και την κοροϊδία των αμόρφωτων κατοίκων του. Ο όμορφος, αλλά νάρκισσος κυνηγός Gaston, ο περιζήτητος εργένης του χωριού, θέλει να παντρευτεί την Πεντάμορφη και βράζει με θυμό όταν αυτή αρνείται.

Το Τέρας, όμως, δεν ήταν πάντα τόσο κακό. Κάποτε ήταν ένας πρίγκιπας με όλα όσα επιθυμούσε η ψυχή του, το Τέρας πήρε τη τερατώδη μορφή του από μια μάγισσα ως τιμωρία για τον εγωισμό του. Το κάστρο του, που βασίζεται εμφανώς στο Ρομανικής Αναγεννησιακής αρχιτεκτονικής Κάστρο Νοϊσβάνσταϊν του 19ου αιώνα στη Βαυαρία, μετατρέπεται σε ένα ζοφερό γοτθικό φρούριο· οι υπηρέτες του σε ζωντανά και ομιλούντα οικιακά αντικείμενα. Το Τέρας μπορεί να εξιλεωθεί, αλλά πρέπει να αποδειχθεί πρώτα άξιος. Η μάγισσα του είπε πως, αν δεν μάθει να αγαπάει κάποιον πέρα από τον ίδιο και κερδίσει την αγάπη του σε αντάλλαγμα, θα χάσει την ανθρωπιά του για πάντα.

Η Πεντάμορφη γίνεται όμηρος του Τέρατος στη θέση του αφηρημένου πατέρα της, Maurice που βρέθηκε τυχαία στο κάστρο του Τέρατος. Μετά από καυγάδες και μια απόπειρα διαφυγής, η Πεντάμορφη και το Τέρας ερωτεύονται. Ο Maurice δεν το γνωρίζει αυτό και περιγράφει με μανία το Τέρας δεχόμενος την κοροϊδία του Gaston και των κατοίκων του χωριού. Αρνούνται να πιστέψουν πως το τέρας υπάρχει και τραγουδάνε, επαινώντας την κακόβουλη αρρενωπότητα του Gaston, την κακή συμπεριφορά του και την ικανότητα του για βία. Ο Gaston σχεδιάζει να κλείσει τον Maurice σε ένα άσυλο αν η Πεντάμορφη αρνηθεί ξανά να τον παντρευτεί και οδηγεί έναν εξαγριωμένο όχλο στην πόρτα της Πεντάμορφης για να φυλακίσει τον πατέρα της. Τότε, φτάνουμε στη δραματική ουσία της ταινίας.

Η Πεντάμορφη αποδεικνύει πως το Τέρας είναι πραγματικό, χρησιμοποιώντας έναν μαγικό καθρέφτη. Αρνείται να παντρευτεί τον Gaston («δεν είναι τέρας», φωνάζει, «εσύ είσαι») και εκείνος συγκεντρώνει τους χωρικούς τραγουδώντας για να καταστρέψει το πλάσμα. Με αυτόν τον τρόπο, δείχνουν τον μαζοχισμό εκείνων που παρασύρονται από το φασιστικό ύφος. Αυτή είναι η βασική αιτία του ανούσιου ναρκισσισμού τους. «Σκοτώστε το Τέρας!» φωνάζουν οι χωρικοί, ανυπόμονοι για την άσκηση βαρβαρότητας.

Ο Benjamin ίσως εξήγησε πώς μοιάζει και φαίνεται ο φασισμός. Ήταν όμως, ο Theodor W. Adorno, στο δοκίμιό του «Η φροϋδική θεωρία και το πρότυπο της φασιστικής προπαγάνδας» και οι συνεισφορές του στην Αυταρχική Προσωπικότητα, που εξήγησαν την επιθυμία για φασισμό. Ο φασισμός είναι, λέει, ένας «μηχανισμός για άκοπη ‘καθοδήγηση’ μέσα σε έναν ψυχρό, αποξενωμένο και σε μεγάλο βαθμό ακατανόητο κόσμο».

Η Αυταρχική Προσωπικότητα αποτελεί πλέον κλασική περιγραφή φασιστικών και αντισημιτικών τάσεων. Αναρωτιέται ποιοι είναι οι άνθρωποι που είναι επιρρεπείς στον φασισμό, πώς οργανώνονται οι εσωτερικές τους ζωές, τι συμβάλλει στις αντιδημοκρατικές συμπεριφορές, ποια χαρακτηριστικά της προσωπικότητας τους δείχνουν τις ακροδεξιές τους τάσεις, και ποια κοινωνικά γεγονότα συμβάλλουν σε αυτές τις εξελίξεις. Όπως λέει ο Max Horkheimer στον πρόλογο του, το κεντρικό θέμα του βιβλίου είναι ένα νέο ανθρωπολογικό είδος: ο «αυταρχικός τύπος του ανθρώπου». «Σε αντίθεση με τον μισαλλόδοξο του παλαιότερου είδους», λέει ο Horkheimer,

«φαίνεται να συνδυάζει τις ιδέες και τις δεξιότητες που είναι χαρακτηριστικές μιας άκρως βιομηχανοποιημένης κοινωνίας με παράλογες ή αντι-ορθολογικές αντιλήψεις. Είναι ταυτόχρονα διαφωτισμένος και προληπτικός, περήφανος για να είναι ατομικιστής και υπό το συνεχή φόβο μήπως δεν είναι όπως όλοι οι άλλοι, ζηλωτής για την ανεξαρτησία του και έχοντας την τάση να υποταχθεί τυφλά στην εξουσία και την αυθεντία».

Παραμένει επίκαιρο, μιας και ορισμένες από αυτές τις τάσεις έχουν εμφανιστεί σε κατά τα άλλα ώριμες, σταθερές φιλελεύθερες δημοκρατίες. Μοιραζόμαστε το κεντρικό πρόβλημα της μελέτης: την ύπαρξη ενός «δυνητικά φασιστικού ατόμου» που «θα αποδεχόταν εύκολα τον φασισμό αν γίνονταν ισχυρό ή αξιοσέβαστο κοινωνικό κίνημα». Οι συνθήκες για αυτή την «ετοιμότητα για απάντηση» υποστηρίζουν οι συγγραφείς, είναι η «αύξηση του τόνου και του όγκου» της φασιστικής προπαγάνδας, έτσι ώστε να κυριαρχεί στα μέσα ενημέρωσης με ελάχιστη ή μηδενική αντίσταση. Αυτό θα επέτρεπε στους ανθρώπους να εκπέμπουν τις μυστικές τους σκέψεις, αποδεχόμενοι άκριτα το λόγο των φορέων εξουσίας που μπορούν πλέον να μιλήσουν για λογαριασμό τους.

Η Πεντάμορφη και το Κτήνος δραματοποιεί αυτές τις συνθήκες, δίνοντάς μας απλά μια γεύση του σαγηνευτικού φασιστικού ύφους στην άνεση των σπιτιών μας. Η ταινία, από αυτή την άποψη, είναι ένα πολύπλοκο αντικείμενο. Αντιμετωπίζοντας την με αυτό το τρόπο ικανοποιεί τις νοσταλγικές, ακόμα και οπισθοδρομικές, επιθυμίες μεταξύ εκείνων από εμάς που ήμασταν παιδιά όταν δημιουργήθηκε. Το έχω σχολιάσει ήδη αυτό και δεν είμαι ο μόνος που το κάνει. Μερικοί αναγνώστες πράγματι ξέρουν την ταινία αρκετά καλά για να μπορούν να την θυμηθούν αμέσως. Αυτή η νοσταλγία μπορεί να αντανακλά ή να αναστρέφει τα συναισθήματα των ανθρώπων που υποστηρίζουν τις νέες λαϊκίστικες ή νεοφασιστικές κυβερνήσεις. Ίσως η νοσταλγική ικανοποίηση που παίρνουμε από αυτή την ανάγνωση της ταινίας εξυπηρετεί τις ίδιες «πρωτόγονες συναισθηματικές ανάγκες» με αυτά τα κινήματα. Και οι δύο, τουλάχιστον, στοχεύουν στη «διατήρηση της αρμονίας και της ολοκλήρωσης μέσα στο ίδιο».

Η Πεντάμορφη και το Τέρας μας δείχνει επίσης πως ο φασισμός δεν μας έρχεται απαραίτητα «κατευθείαν» με τις μπότες και τις ζώνες στις σχεδιασμένες από τον Hugo Boss στολές. Έρχεται, μάλλον, με ένα χαρούμενο χαμογελαστό πρόσωπο: ένας κατάλληλος πολιτικός που θα μπορούσε εύκολα να είναι οποιοσδήποτε ευχάριστος άνθρωπος σε μια παμπ.

Την ίδια στιγμή, όμως, δεν πρέπει να πέσουμε στην παγίδα της μηχανικής «εφαρμογής» της κριτικής θεωρίας σε ένα κομμάτι της μαζικής κουλτούρας, σαν ένα σφυρί που ανοίγει ένα καρπό για να αποκαλύψει τα ζουμερά μυστικά του. Αυτές οι προσδοκίες πέφτουν σε ευρύ φάσμα προσωπικοτήτων που κάνουν αυτά τα πράγματα, από τον Slavoj Žižek και τον Mark Fisher στον Jordan Β. Peterson και τους 125 τίτλους (και που αυξάνονται) της σειράς βιβλίων «Λαϊκός Πολιτισμός και Φιλοσοφία» του εκδοτικού Open Court Publishing. Με εξαίρεση τον Fisher, τα αποτελέσματα σπάνια είναι ικανοποιητικά.

Αλλά δεν πρέπει απλώς να περιορίσουμε τον εαυτό μας να επισημάνουμε το φλερτ του Walt Disney με τον ναζισμό, τη φασιστική συμπεριφορά ή τις συναντήσεις με τη Leni Riefenstahl στα τέλη της δεκαετίας του 1930. Θα έπρεπε μάλλον να δούμε πώς η θέση του Adorno για τη συναισθηματική ζωή των δυνητικών φασιστών και το «The Mob Song» από την Πεντάμορφη και το Τέρας μπορούν να αντανακλούν μεταξύ τους μέρη τους δίχως να ταιριάζουν απόλυτα. Αυτό μας επιτρέπει να σκεφτούμε το τρομακτικό γεγονός ότι ο φασισμός μπορεί να κρύβεται σε κάποια βρόμικη γωνία του ασυνείδητου, που χρειάζεται μόνο το σωστό είδος ενθάρρυνσης να κάνει την εμφάνιση του.

Το δοκίμιο του Adorno σχετικά με τη φασιστική προπαγάνδα ακολουθεί τη μελέτη του Sigmund Freud με τίτλο «Ομαδική Ψυχολογία και Ανάλυση του Εγώ». Ο Freud χαρακτήρισε μια «ομάδα» ως «ένα πλήθος ατόμων που έχουν βάλει το ίδιο σκοπό για το εγώ τους και κατά συνέπεια αναγνωρίζονται μεταξύ τους στο εγώ τους». Η ταυτότητα ομάδας για τον Freud είναι μια συγκεκριμένη σχέση μεταξύ ατόμων και συλλογικότητας. Η ομάδα προσδιορίζει με ένα άτομο (τον «ηγέτη») που αντιπροσωπεύει όλες τις ιδιότητες που τα μεμονωμένα μέλη επιθυμούσαν πάνω από όλα να διαθέτουν αλλά δεν έχουν (ένα «ιδανικό εγώ»).

Στην περίπτωση της Πεντάμορφης και του Τέρατος, οι μεμονωμένοι χωρικοί αισθάνονται ένα μεταξύ τους και με τον Gaston, τον ηγέτη, με το να τον μιμούνται. Δέχονται άκριτα τα ψέματά του όταν ισχυρίζεται ότι το Τέρας αποτελεί απειλή. «Το Τέρας θα αρπάξει τα παιδιά σας», λέει στην αρχική ατάκα της σκηνής. Ο θεατής γνωρίζει ήδη ότι το Τέρας δεν είναι μόνο καλό και ευγενικό, αλλά ικανό για και αξίζει τον αγάπη. «Θα έρθει για αυτά μέσα στη νύχτα», συνεχίζει ο Gaston. «Δεν θα είμαστε ασφαλείς μέχρι το κεφάλι του να κρέμεται από τον τοίχο μου. Λέω να σκοτώσουμε το κτήνος!». Το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε, για το οποίο ο Adorno δίνει μια απάντηση, είναι ποια εσωτερικά κίνητρα εκμεταλλεύεται ο Gaston για να κάνει δυνατή αυτή τη σκηνή.

Ο Adorno είδε μια σχέση ανάμεσα στην φροϋδική μαζική ψυχολογία και τον φασισμό, ο οποίος εκμεταλλεύεται τα αποδυναμωμένα, από την καπιταλιστική κοινωνία, εγώ. Για αυτόν, οι σύγχρονες κοινωνικές σχέσεις σχηματίζονται από αυτό που αποκαλεί «διαχειριζόμενος καπιταλισμός». Αυτό συμβαίνει όταν οι ανθρώπινες ζωές εξορθολογίζονται ασταμάτητα σύμφωνα με τη βιομηχανική παραγωγή, έτσι ώστε οι σκέψεις μας να είναι προδιαμορφωμένα και τα συναισθήματά μας να μορφοποιούνται εκ των προτέρων, σαν να ήταν απλά προϊόντα σε μια σε μια ζώνη μεταφοράς εργοστασίου. Ακριβώς αυτό είναι που πιστεύει ο Adorno πως προετοιμάζει τους ανθρώπους για ολοκληρωτικές δικτατορίες και το κάνει αυτό με την παραγωγή νάρκισσων.

Ο διαχειριζόμενος καπιταλισμός μας δίνει δύο απαιτήσεις: ανταγωνιστικότητα και συμμόρφωση. Πρέπει να σκαρφαλώσουμε το γλιστερό στύλο, να αποφεύγουμε τους άλλους με τεντωμένους αγκώνες και να κοιτάμε με σκληρές καρδιές καθώς πέφτουν. Επειδή μπορούμε πάντα να απολυθούμε από τις δουλειές μας και να ανταλλαχθούμε με κάποιον άλλο, σαν να μην σημαίνουν τίποτα οι ίδιες οι προσωπικότητες μας, αισθανόμαστε αναλώσιμοι, χωρίς αξία, χάνουμε την αίσθηση της ολότητας. Θα μπορούσαμε να είμαστε οι επόμενοι. Επιβιώνουμε μόνο ακολουθώντας σταθερά πρότυπα συμπεριφοράς. Αυτό, ωστόσο, μας κάνει να εύκολα χειραγωγήσιμους και ικανούς για παράλογα ξεσπάσματα βίας.

Αν και η ταινία είναι προϊόν του χρόνου και του τόπου της και τουλάχιστον, εν μέρει, αντανακλά στοιχεία της κοινωνίας μέσα στην οποία παρήχθη, η ψυχή του δυνητικού φασισμού, λέει ο Adorno, «δεν εξαρτάται τόσο πολύ από τη φύση του αντικειμένου του, όσο από τις ψυχολογικές επιθυμίες και τους φόβους του υποκειμένου». Η επιλογή του αντικειμένου του μίσους είναι εν μέρει ανεξάρτητη από το αντικείμενο του. Έχει μια μη ειδική, τυχαία ποιότητα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η πρώτη ατάκα του Gaston βασίζεται στους δίδυμους φόβους, αφού η υποτιθέμενη βαναυσότητα του Τέρατος απλώς αντανακλά αυτήν των ίδιων των σύγχρονων κοινωνικών ρυθμίσεων. Το ίδιο με όταν η δημόσια ζωή κυριαρχείται από καυχησιάρηδες δημαγωγούς όπως αυτός. Οι ομαδικές δομές που αναπτύσσονται γύρω από αυτούς τους αριθμούς αντικατοπτρίζουν το κενό που παράγει η σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία. Το ερώτημα που θέλει να θέσει ο Adorno είναι πώς καταφέρνουν να διαμορφώσουν τη βούληση της ομάδας.

Η ένταξη στην ομάδα μας επιτρέπει να προβάλλουμε αυτό που φαίνεται να μας εμποδίζει να διαμορφώσουμε μια ενοποιημένη ταυτότητα σε αρχαϊκές φαντασιακές προσωπικότητες όπως είναι ο Gaston. Αντισταθμίζουν αυτό που μας λείπει και ταυτιζόμαστε μαζί τους επειδή υπόσχονται να μας προστατεύσουν. Για αυτό η υπόσχεση του Gaston να σκοτώσει το Τέρας και να παρελάσει με το κομμένο κεφάλι του μπροστά από το πλήθος, ένα μακάβριο τρόπαιο που πιστοποιεί την εξουσία του.

Ωστόσο οι παραδοσιακές πατρικές φιγούρες δεν μπορούν να παίξουν αυτόν τον προστατευτικό ρόλο, επειδή τα κοινωνικά αιτήματα που αποδυναμώνουν το εγώ διαβρώνουν και τη γονική εξουσία. Ο Max Horkheimer εξετάζει αυτό το γεγονός, στις αποδεδειγμένα εξιδανικευμένες, μαρτυρίες του για τις αλλαγές στις οικογενειακές δομές, καθώς ο φιλελευθερισμός του laissez faire του 19ου αιώνα μετατρέπεται στον διαχειριστικό καπιταλισμό του 20ου αιώνα.

Η τρυφερή αστική οικογένεια, εξηγεί ο Horkheimer, κάποτε πρόσφερε καταφύγιο από την ανταγωνιστική κοινωνία της αγοράς. Ανεξάρτητοι πατέρες επικεφαλής οικογενειακών επιχειρήσεων. Έδειξαν στα παιδιά τους πώς να γίνουν άνθρωποι με καλό χαρακτήρα και να κληρονομήσουν την επιχείρηση. Κάτω από τον διαχειριστικό καπιταλισμό, όμως, ο πατέρας είναι απλός υπάλληλος μιας μεγάλης επιχείρησης. Η συνεχής αποτρόπαιη απειλή της ανεργίας αποδυναμώνει το κοινωνικό του κύρος και το μόνο που μπορεί να διδάξει είναι η συμμόρφωση με τις απρόσωπες απαιτήσεις μιας γραφειοκρατίας. Για να επιβιώσουμε σε αυτόν τον σκληρό κόσμο, πρέπει να μάθουμε πώς να υπολογίζουμε στρατηγικά τη θέση μας σε αυτό. Δεν υπάρχει ανάγκη για πιο σοβαρά είδη αυτόνομης ηθικής σκέψης. Ωστόσο, οι κυβερνητικές προσωπικότητές δεν εξαφανίστηκαν στον διαχειριστικό καπιταλισμό, επειδή η αποδυνάμωση των σταθερών μορφών οιδιπόδειας ταύτισης οδηγεί, λέει ο Horkheimer, στην «υποταγή με απόλυτη απελπισία σε κάθε αφέντη».

Οι φασιστικοί δημαγωγοί γεμίζουν τον άδειο χώρο που απομένει όταν χάνεται η γονική εξουσία. Ο μόνος πατέρας που βλέπουμε στην Πεντάμορφη και το Τέρας είναι ο Maurice, τον οποίο βλέπουμε κυρίως να είναι αντικείμενο χλεύης ή απειλών ή ταπεινώσεων από τους χωρικούς. Μόλις οι γονείς χαθούν από το προσκήνιο, εμφανίζονται οι φασίστες, σύμφωνα με τον Adorno, «δημιουργώντας τεχνητά τον δεσμό που αναζητά ο Φρόιντ». Εξιδανικεύουμε αυτές τις φιγούρες και ταυτιζόμαστε μαζί τους. Αυτή η διπλή διαδικασία ικανοποιεί την καταπιεσμένη μας επιθυμία για αυτό που δεν είμαστε ή δεν μπορεί να είμαστε. «Κάνοντας τον ηγέτη το ιδανικό του», γράφει ο Adorno, «αγαπά τον εαυτό του, αλλά απαλλάσσεται από τους λεκέδες της απογοήτευσης και της δυσαρέσκειας που ταλανίζουν την εικόνα του δικού του εμπειρικού εαυτού».

Αυτοί οι ηγέτες εμφανίζονται ως μια υπερβολική εκδοχή του εαυτού μας, «που εμφανίζονται ως υπεράνθρωποι» για να αντικαταστήσουν κάτι που δεν κατορθώσαμε να πέτυχουμε, αλλά παράλληλα «κάνουν το θαύμα της εμφάνισης τους ως μέσων ανθρώπων». Ο ηγέτης μας κάνει να αισθανόμαστε πως μας αγαπούν με το να αγαπάμε μια εξιδανικευμένη εκδοχή των εαυτών μας, «έναν άνθρωπο που προϋποθέτει τόσο την παντοδυναμία όσο και την ιδέα ότι είναι απλώς ένας από το λαό […] αμόλυντος από υλικά ή πνευματικά πλούτη». Παρόλα αυτά, αν και ο Gaston τραγουδά νωρίτερα στην ταινία, «Χρησιμοποιώ τα κέρατα σε κάθε μου διακόσμηση», δεν φαίνεται να είναι πιο ευκατάστατος από οποιονδήποτε από τους άλλους κατοίκους της πόλης.

Το παράδειγμα του Adorno είναι, προφανώς, ο Χίτλερ, ο οποίος «εμφανίζονταν ως σύνθεση του Κινγκ Κονγκ και ενός κουρέα των προαστίων». Ο Gaston αποπνέει επίσης το σκληρό πνεύμα της ηθικολογικής ζωής στο χωριό και είναι κελεπούρι με υπερβολικούς, γραμμωμένους μύες. Όχι μόνο είναι η πιο δυνατή φωνή στην ταβέρνα, αλλά ο πρώτος που οργανώνει τη συλλογική ταυτότητα των χωρικών γύρω από την ταπείνωση των άλλων. Όποιος αρνείται το κίνδυνο αποκλείει τον εαυτό του. Εξάλλου, η ομάδα επιθυμεί, όπως λέει ο Freud, να «κυβερνάται και να καταπιέζεται και να φοβάται τους αφέντες της». Με τον τρόπο αυτό, αναπαράγουν τις ίδιες ιεραρχίες που υπάρχουν ήδη στην κοινωνία ενάντια στην οποία επαναστατούν. Ωστόσο, οι δεσμοί μεταξύ τους ορίζονται μόνο από το τι μισούν. Στην ιστορία μας, μισούν το Τέρας.

Ο Gaston ξέρει τι χρειάζονται οι οπαδοί του. Γνωρίζει ήδη τι θέλουν να ακούσουν επειδή τους μοιάζει αρκετά για να ταυτιστούν μαζί του. Η διαφορά είναι ότι είναι σε θέση να εκφράσει αυτές τις λανθάνουσες επιθυμίες για να «δημιουργήσουν την ατμόσφαιρα του πογκρόμ».

Το αντικείμενο του μίσους είναι απαραίτητο επειδή ο Gaston, όπως όλοι οι δημαγωγοί, δεν έχει πραγματικές ικανότητες και ο δεσμός μεταξύ των χωρικών δεν έχει περιεχόμενο, κανένα νόημα, εκτός από την ικανότητά τους να αγαπούν τον εαυτό τους. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο πρέπει να βρουν μια αιτιολόγηση για το ποιος συμπεριλαμβάνεται στην ομάδα και ποιος απορρίπτεται. Μόλις το Τέρας γίνει αντικείμενο μίσους, η συντριπτική επιβάρυνση της κοινωνικής ενοχής αφαιρείται προσωρινά.

Το αποτέλεσμα είναι μια αίσθηση συλλογικής χαράς, καθώς ο διαχωρισμός του εγώ (αυτό που γνωρίζουμε ότι είμαστε) και το ιδεώδες εγώ (αυτό που θα θέλαμε περισσότερο να ήμαστε) διαλύεται. Τραγουδάνε. Ανάβουν πυρσούς. Πάνε στο Κάστρο του Τέρατος. Αυτό δημιουργεί ένα ναρκισσιστικό κέρδος στην ομάδα, που αντικατοπτρίζεται στη συμμόρφωσή τους. Νωρίτερα, οι χωρικοί τραγουδούσαν θριαμβευτικά για την ομορφιά και την αλαζονεία του Gaston. Τώρα απλώς επαναλαμβάνουν αυτό που έχει ήδη πει ο Gaston.

Σήμερα, οι κοινωνικές συνθήκες έχουν οδηγήσει σε άκριτη αποδοχή της εξουσίας μεταξύ μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Μεταξύ άλλων, ακόμη και εκείνοι που κάποιος θα περίμενε να επικρίνουν το status quo, βλέπουμε μόνο απελπισία. Η αύξηση του ενδιαφέροντος για τη ντετερμινιστική ουτοπική ή απαισιόδοξη σκέψη, επηρεασμένη από την ταχεία τεχνολογική αλλαγή, μιλάει για την αδυναμία που αισθάνονται ακόμη και εκείνοι που είναι λιγότερο επιρρεπείς στη φασιστική προπαγάνδα. Οι τάσεις προς τον εσωτερικισμό και την αστρολογία, όσο ειρωνικό και αν είναι, παίζουν παρόμοιο ρόλο.

Ωστόσο, είναι τελείως ειρωνικό πως μια ταινία της Disney, στην οποία οι καλλιτεχνικοί στόχοι έρχονται δεύτεροι μπροστά στην πώληση εμπορευμάτων, θα είχε τόσα πολλά να μας πει για τους πολιτικούς κινδύνους του παρόντος. Η Πεντάμορφη και το Τέρας είναι στην πραγματικότητα ακριβώς το είδος της μαζικής κουλτούρας που σκέφτεται ο Adorno πως μας στερεί την αυτονομία. Αυτό συμβαίνει κάνοντας μας να δεχτούμε προσυσκευασμένες ιδέες, ακριβώς όπως τα μέλη των φασιστικών ομάδων αναθέτουν το δικό τους ασυνείδητο στους ηγέτες τους. Αυτό ενισχύεται μέσω της επανάληψης του τύπου που ο Adorno που έχει ήδη δει σε ποπ τραγούδια και διαφημιστικά συνθήματα. Είμαστε οι χωρικοί και οι χωρικοί είμαστ εμείς, και βλέπουμε αυτές τις εντολές παντού. Επειδή σου αξίζει. Γίνε το μωρό μου. Σαν παρθένα. Το λατρεύω. Τίποτα δεν είναι αδύνατο. Η ποιότητα δεν φεύγει από τη μόδα. Απλά κάνε το. Κάντε Αμερική Μεγάλη Και πάλι. Η βούληση του λαού. Mut zur Warheit. Prima gli Italiani. Χτίστε το τείχος. Σκοτώστε το Τέρας.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s