Εισήγηση σε διεθνές συνέδριο στην Κροατία το 2014, διαθέσιμη από τη σελίδα της συγγραφέως στο Academia.edu. Η Μαρία Καβάλα είναι ιστορικός και διδάσκει για τον αντισημιτισμό στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας

 

Το άρθρο αυτό θα ερευνήσει τον αντισημιτικό λόγο της εφημερίδας Μακεδονία ο οποίος έχει πάρει πολλές μορφές από το 1911, σε ολόκληρη την ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας, της Θεσσαλονίκης και της ίδιας της εφημερίδας. Χρησιμοποιούμε το παράδειγμα της Μακεδονίας γιατί έχει την μακρότερη συνεχή έκδοση από τις εφημερίδες της Βόρειας Ελλάδας, είναι από τις αρχαιότερες και πιο ολοκληρωμένες όσον αφορά τα νέα. Επιπλέον, η εφημερίδα βοήθησε σημαντικά τη διαδικασία ενσωμάτωσης της πόλης στο σύγχρονο ελληνικό κράτος, το 1912 και ιδρύθηκε με αυτό το σκοπό, ενώ κάποιοι από τους δημοσιογράφους της χρηματοδοτούνταν από το Ελληνικό Γενικό Προξενείο στη Θεσσαλονίκη. Για αυτό, συνδέεται με τον ελληνικό εθνικισμό της εποχής, την Ελληνική Μεγάλη Ιδέα, την μεταμόρφωση της εβραϊκής κοινότητας σε μειονότητα, τη σχετική πολιτική και τη χρήση αντισημιτικού λόγου στη διάρκεια αυτής της διαδικασίας.

Θα μελετήσουμε αυτό το λόγο με στόχο να κατανοήσουμε:

  1. Ποια ήταν τα επιχειρήματα που ο τύπος και που ως ένα βαθμό οι ελληνικές αρχές και οι άλλοι πολίτες χρησιμοποιούσαν εναντίον των Εβραίων της πόλης στη διάρκεια των ετών του τέλους της Ελληνικής Μεγάλης Ιδέας.
  2. Με ποιο τρόπο ο τύπος έπαιξε ρόλο σε διαδικασίες αποκλεισμού ως στιγματισμό, διάκριση, διαχωρισμό, οι οποίες οδήγησαν ένα μέρος του πληθυσμού να συμμετέχει στην απάθεια, τη λεηλασία, τις φυσικές επιθέσεις, την απέλαση και την εξόντωση.

Έτσι, κατανοούμε πιο καλά την ιστορία της Τελικής Λύσης στην ελληνική της εκδοχή και ενσωματώνουμε την ιστορία της Γενοκτονίας των Εβραίων στην μακρά διάρκεια της σύγχρονης ελληνικής, βαλκανικής και ευρωπαϊκής ιστορίας, με τις εθνικές, θρησκευτικές και κοινωνικές αντιθέσεις που την χαρακτήριζαν. Όπως έγραψε πρώτος ο Enzo Traverso μπορούμε να δούμε τις ιδέες που συνέβαλαν στη Γενοκτονία έρχονταν από τα τυπικά κομμάτια της ευρωπαϊκής κοινωνίας και όχι από τα περιθώρια της· στα Βαλκάνια προέρχονταν σε μεγάλο βαθμό από τα ανεπίλυτα εθνικά και μειονοτικά ζητήματα που προέκυψαν μετά το 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Εξετάζοντας, αυτό το είδος διαδικασιών μπορούμε να αναπτύξουμε μια αντίληψη για τις ρίζες και τις συνέπειες του εθνικισμού, του ρατσισμού, της προκατάληψης, και των στερεοτύπων σε οποιαδήποτε κοινωνία.

Η Πρώτη Δεκαετία της Εφημερίδας Μακεδονία

Σε ολόκληρη τη περίοδο πριν την προσάρτηση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος, η ελληνική εθνικιστική κατήχηση στη πόλη ήταν ιδιαίτερα έντονη μέσω του ελληνικού προξενείου, μερικών εφημερίδων και τη ς ελληνικής εκπαίδευσης. Επιπλέον οι οικονομικοί παράγοντες που είχαν σταλεί από το ελληνικό κράτος είχαν αναγνωρίσει την οικονομική δύναμη των Εβραίων και προσπάθησαν να τη περιορίσουν με την ίδρυση ελληνικών τραπεζών – όπως η Τράπεζα της Ανατολής, η Τράπεζα Αθηνών – και με το μποϊκοτάρισμα των Εβραίων σε καταστήματα και επιχειρήσεις. Οι ελληνικές εφημερίδες Αλήθεια και Φάρος της Θεσσαλονίκης δημοσίευαν άρθρα που παρότρυναν τον οικονομικό αποκλεισμό των Εβραίων και επαναφέροντας το λίβελο του αίματος εναντίον τους – μια κοινή πρακτική στην Ευρώπη σε περιόδους κρίσης για την μετατροπή των Εβραίων σε αποδιοπομπαίους τράγους. Από την άλλη στη διάρκεια του κρίσιμου πρώτου καιρού της προσάρτησης, αυτή η νοοτροπία των εφημερίδων παραπάνω δυσαρέστησε τις αρχές της ελληνικής κοινότητας και τον επίσκοπο Θεσσαλονίκης, και ζητήθηκε από τους διευθυντές των εφημερίδων να απολογηθούν για τις πράξεις τους, γιατί εκείνη τη στιγμή οι ελληνικές αρχές και η ελληνική κυβέρνηση ήθελε να κρατήσει τις ισορροπίες μέχρι την εξομάλυνση της κατάστασης. Την εποχή εκείνη οι αστοί της ελληνικής κοινότητας επικοινωνούσαν και συνδιαλέγονταν με τους αστούς των άλλων κοινοτήτων, ιδιαίτερα των Εβραίων, στη βάση οικονομικών συνδιαλλαγών, η αγορά και τους τόπους κατοικίας, και δεν ήταν εύκολο να υιοθετήσουν μια εχθρική στάση απέναντί τους. ωστόσο ο λόγος των παραπάνω εφημερίδων ενίσχυε τα ήδη υπάρχοντα αρνητικά στερεότυπα για τους Εβραίους και επηρέαζαν την ελληνοχριστιανική κοινή γνώμη. Η Μακεδονία κράτησε αποστάσεις από αυτή τη γραμμή εκείνη τη περίοδο.

Οι Εβραίοι κατοίκησαν στην ελληνική χερσόνησο τον 3ο αιώνα π.Χ. και η παρουσία τους συνεχίστηκε στη διάρκεια της ρωμαϊκής και της βυζαντινής εποχής (Ρωμανιώτες Εβραίοι). Ωστόσο, υπήρξε μια σημαντική άνοδος στο πληθυσμό τους το 1492, όταν πραγματοποιήθηκε η μαζική έξοδος των Εβραίων από την Ιβηρική χερσόνησο. Τότε, η Οθωμανική Θεσσαλονίκη ήταν ένα από τα κύρια σημεία υποδοχής τους. οι μικρές κοινότητες της Παλιάς Ελλάδας μιλούσαν ελληνικά και ήταν ιδιαίτερα αφομοιωμένοι ενώ οι Σεφραδίτες Εβραίοι του βορρά που έπαιζαν σημαντικό ρόλο σε αυτό που τώρα αποτελούσε τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της χώρας, διέφεραν αρκετά από τους Έλληνες σε γλώσσα και κουλτούρα. Η ανθούσα εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης άρχισε να συρρικνώνεται, μεταξύ άλλων συγκρουόμενων παραγόντων, όταν η Θεσσαλονίκη έγινε κομμάτι του ελληνικού κράτους. Από 62000 το 1912 σε μια πόλη 150000 κατοίκων, έφτασε στην αυγή του 2ου Παγκόσμιου Πολέμου στις 50000-56000 σε μια πόλη 250000. Οι Εβραίοι έγιναν μειονότητα σε ολόκληρη τη χώρα, μέσα στο πλαίσιο του ελληνικού κράτους, όχι μόνο με θρησκευτική ή εθνική έννοια, αλλά στο πλαίσιο πολιτικής και πολιτιστικής αφομοίωσης.

Στη διάρκεια της πρώτης περιόδου της έκδοσης της, η Μακεδονία προσπαθούσε να διαφοροποιηθεί από τις παραπάνω εφημερίδες. Προσπαθούσε να κρατήσει τις ισορροπίες και να έχει μια ουδέτερη στάση όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ Χριστιανών Ελλήνων και Εβραίων. δεν εντάχθηκε σε κάποιο από τα υπάρχοντα κόμματα, ακολουθώντας μια ανεξάρτητη γραμμή, αλλά υποστηρίζοντας την ίδια στιγμή τη δημιουργία ενός τοπικού μακεδονικού κόμματος, πιστεύοντας πως τα συμφέροντα της Βόρειας Ελλάδας δεν μπορούσαν να εξυπηρετηθούν από την υπάρχουσα πολιτική κατάσταση. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου μπορούμε να βρούμε άρθρα για την προηγούμενη καλή σχέση μεταξύ Χριστιανών Ελλήνων και Εβραίων, ή άρθρα για την νέα ελληνική διοίκηση της πόλης μετά το 1912, αναφορές οι οποίες την ίδια στιγμή έδειχνε τις εντάσεις μεταξύ Εβραίων και Χριστιανών. Σταδιακά η εφημερίδα  άρχισε να υποστηρίζει το φιλελεύθερο κόμμα του Ελευθέριου Βενιζέλου. Έτσι, εξέφραζε την ελπίδα πως αφού οι άνθρωποι στη Θεσσαλονίκη υπέρ των φιλελεύθερων, υπέρ του κόμματος του Ελευθέριου Βενιζέλου δεν θα υπήρχε κάποιο πρόβλημα μεταξύ Ελλήνων και Εβραίων, αφού το κόμμα του θεωρούνταν σύγχρονο και προστατευτικό απέναντι στις άλλες εθνικότητες.

Από το 1915 η εφημερίδα άρχισε να υποστηρίζει ανοιχτά τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Στη διάρκεια του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου, το 1916 βρίσκουμε νέα για τις εβραϊκές εφημερίδες της πόλης, πως ήταν φιλογερμανικές και χρηματοδοτούνταν από έναν Εβραίο μέλος της Ελληνικής Βουλής. Αυτό γράφηκε σε μια πόλη όπου οι άνθρωποι ήταν κυρίως υπέρ του Ελευθέριου Βενιζέλου που την εποχή εκείνη υποστήριζε την είσοδο της Ελλάδας στο πόλεμο για λογαριασμό της Αντάντ ενώ η γερμανόφιλη ουδετερότητα προτιμούνταν από το Βασιλιά Κωνσταντίνο τον 1ο. ακόμη και αν το άρθρο με την παραπάνω πληροφορία ήταν μικρό και στη 3η σελίδα της εφημερίδας, ενίσχυε την ιδέα μιας συνωμοσίας που προέρχονταν από τους Εβραίους εναντίον των συμφερόντων της κοινωνίας της πόλης· μια ιδέα που ήταν ήδη εκεί από την προσάρτηση της πόλης στο ελληνικό κράτος.

Μέχρι το τέλος του 1ου Βαλκανικού πολέμου τον Οκτώβριο του 1912, η είσοδος του ελληνικού στρατού στη πόλη ακολουθήθηκε από μια σημαντική οικονομική κρίση. Τα μιλλέτ των Μουσουλμάνων, των Εβραίων και των Χριστιανών προσπαθούσαν να βρουν τρόπους να ανταπεξέρθουν στην καθημερινή επιβίωση, και στις αρχές του Νοέμβρη του 1912, υπήρξε πανικός στη πόλη λόγω των ελλείψεων σε ψωμί και τον λιμό που απειλούσε τη Θεσσαλονίκη. Όλοι εκτός των Ελλήνων, που φαίνονταν ενθουσιασμένοι, ήταν πολύ ανήσυχοι για το μέλλον τους. οι Εβραίοι ζήτησαν την βοήθεια των ναυάρχων των αγγλικών και γαλλικών πλοίων που μόλις είχαν φτάσει στο λιμάνι, επειδή αισθάνονταν πως απειλούνταν από τους Έλληνες· αυτές οι κινήσεις εξαγρίωσαν τον ελληνικό πληθυσμό, με δεδομένη την προηγούμενη διακήρυξη και ένταση. Υπήρξαν λεηλασίες των Εβραϊκών σπιτιών και βια εναντίον των Εβραίων πολιτών, πλούσιων και φτωχών, από τμήμα του ελληνικού πληθυσμού. βία ασκήθηκε και εις βάρος των Μουσουλμάνων, ιδιαίτερα από τους Έλληνες πρόσφυγες, αλλά η κατάσταση ήταν οξύτερη στην ύπαιθρο από ότι στη πόλη όσον αφορά τους Μουσουλμάνους. Μουσουλμάνοι, Εβραίοι και Χριστιανοί ζούσαν μαζί, αλληλοεπιδρούσαν και επικοινωνούσαν όταν ήταν αναγκαίο, ωστόσο, η θρησκευτική ποικιλία παρέμεινε το κύριο στοιχείο και άλλες κοινωνικές αθροίσεις με άλλα κριτήρια ήταν ακόμη περιορισμένα (τάξη, φύλο, γλώσσα). Η κοινωνική δομή κάθε εθνικής ομάδας ήταν διακριτή και αν υπήρχε μια αναφορά σε εθνικό κράτος, οι υπάρχουσες διακηρύξεις έπαιξαν καίριο ρόλο στο πως αντιλαμβάνονταν θέματα που προέκυπταν από τις πολιτικές αλλαγές που έφεραν την διάλυση τη βαλκανική διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι νέες αξιώσεις και στόχοι τόνιζαν τις διαφορές παρά τις ομοιότητες μεταξύ των εθνικοτήτων. Για τους ντόπιους Έλληνες οι Εβραίοι άρχισαν να εμφανίζονται ως ο «εχθρός», επειδή ήταν η πλειοψηφία του πληθυσμού της πόλης, εξαιτίας του οικονομικού ανταγωνισμού, των αρνητικών στερεοτύπων και των μερικής αντίστασης τους να ενταχθούν στο ελληνικό κράτος.

Στο πλαίσιο αυτό η Μακεδονία κρατούσε μια λιγότερο, σε σχέση με τις άλλες εφημερίδες, εχθρική στάση απέναντι στους Εβραίους κρατώντας μάλλον τη κεντρική γραμμή της βενιζελικής κυβέρνησης που θεωρούσε τη συμμαχία με την Αντάντ ως την πιο πιθανή για να ευνοηθεί η υλοποίηση των υπόλοιπων αλυτρωτικών φιλοδοξιών της Ελλάδας, η Ελληνική Μεγάλη Ιδέα. Τον Οκτώβριο του 1916, ο Βενιζέλος είχε δημιουργήσει μια αντίπαλη κυβέρνηση στην Θεσσαλονίκη, η οποία, όπως και το μεγαλύτερο μέρος της «Νέας Ελλάδας» ήταν παθιασμένα πιστή στον Βενιζέλο. Τον Ιούνιο του 1917 οι σύμμαχοι έδιωξαν τον Βασιλιά Κωνσταντίνο και τοποθέτησαν τον Βενιζέλο ως πρωθυπουργό μιας επίσημα ενωμένης αλλά ως τότε βαθιά διαιρεμένης Ελλάδας. Φυσικά, περίμενε να δρέψει τις ανταμοιβές για την πίστη του στη Σύνοδο Ειρήνης του Παρισιού.

Έτσι, στη διάρκεια του 1918 διαβάζουμε άρθρα για το πως οι Εβραίοι στις ΗΠΑ ή τη Γαλλία μάχονται με τις δυνάμεις της Αντάντ, μάλλον σε μια προσπάθεια να παρουσιάσουν τους Εβραίους σε άλλα μέρη με θετικό τρόπο και να σπρώξει την τοπική κοινότητα να υποστηρίξει και αυτή την Αντάντ.

Μετά τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1919-1922

Η παραπάνω μετριοπαθής στάση της Μακεδονία άλλαξε με την ήττα του 1922, το τέλος της 2500 ετών ελληνικής παρουσίας στην Μικρά Ασία και του φευγαλέου οράματος της Μεγάλης Ιδέας. Ο αντισημιτικός λόγος της εφημερίδας άρχισε να αναπτύσσεται βαθμιαία ιδιαίτερα μετά το 1922.

Η δεκαετής περίοδος 1922-1932 σημειώνει την αρχή μιας νέας περιόδου στην ελληνική κοινωνία και την ελληνική πολιτική. Οι πολιτικές, πολιτισμικές και οικονομικές διαστάσεις ενσωμάτωσης περισσότερων από ένα εκατομμύριο νέων αφίξεων σε μια χώρα με πληθυσμό πέντε εκατομμύρια αποτελούνταν από πολύπλευρες πτυχές.

Οι συνέπειες της Μικρασιατικής Καταστροφής με την άφιξη εξαθλιωμένων προσφύγων έκανε την κατάσταση στην Θεσσαλονίκη ασταθή.

Οι πρόσφυγες ανταγωνίζονταν πρώτα με τους Εβραίους και στη συνέχεια με τους ντόπιους σε όλα τα επίπεδα. Έγιναν φτηνή εργασία, ιδιαίτερα οι γυναίκες, υποστήριζαν τομείς στους οποίους εργάζονταν στις πατρίδες τους, αλλά και σε άλλες που ήταν υπό ανάπτυξη. Την ίδια στιγμή, τομείς που υποστηρίζονταν από την εργασία των Εβραίων τώρα βασίζονταν στην εργασία των προσφύγων. Τα αίτια της μαζικής μετανάστευσης των Εβραίων στην Παλαιστίνη από τις αρχές της δεκαετίας του 1930 πρέπει να αναζητηθούν και σε αυτό το γεγονός.

Η Μακεδονία υποστήριζε τους Έλληνες πρόσφυγες και την ίδια στιγμή άρχισε «πόλεμο» εναντίον των Εβραίων της Θεσσαλονίκης πιο σταθερά και συστηματικά από ότι πριν. Ο λόγος της εφημερίδας έγινε βαθιά αντισημιτικός κυρίως από το 1923 και μετά. Μπορούμε να βρούμε πολιτικά άρθρα που ακολουθούν τις βασικές αντιεβραϊκές αφηγήσεις της εποχής, για τους Μπολσεβίκους και τους Εβραίους στη Ρωσία και την ιδέα του «Εβραιομπολσεβικισμού». Είναι σημαντικό να αναφέρουμε πως στην Ελλάδα άρχιζε η περίοδος του θεσμικού αντικομμουνισμού. Η αντικομμουνιστική εκστρατεία του Βενιζέλου εντάθηκε μετά την ήττα στην Μικρά Ασία από την Τουρκία και την εισροή περισσότερων από ένα εκατομμύριο προσφύγων, πολλοί από τους οποίους ήταν υπέρ του ΚΚΕ, ιδιαίτερα μετά την επίλυση της ελληνοτουρκικής σύγκρουσης μεταξύ Βενιζέλου και Ατατούρκ, με την Ελλάδα να αποκηρύσσει όλες τις βλέψεις της στην τουρκική περιοχή.

Επιπλέον στην εφημερίδα βρίσκουμε ιστορίες της καθημερινής ζωής της πόλης οι οποίες παρουσιάζουν τους Εβραίους ως «βρώμικους». «βίαιους», «υποκριτές» και σε πόλεμο με τους πρόσφυγες, συχνά γραμμένες με ιδιαίτερα επιθετική γλώσσα. Το 1928 ο βιβλιοκριτικός της εφημερίδας, ο Αριστείδης Ανδρόνικος, εξέδωσε το Ο Ιούδας διά μέσου των αιώνων. Οι αφανείς εχθροί της Ανθρωπότητος, στην Αθήνα, ενώ νωρίτερα (1925) ως πρώην διευθυντής της ελληνικής πρεσβείας στην Πετρούπολη είχε εκδώσεις ένα βιβλίο για τη σημασία του Μπολσεβικισμού, στο οποίο η βασική ιδέα είναι αυτή του Εβραιομπολσεβικισμού.

Σε πολλές περιπτώσεις οι δημοσιογράφοι χρησιμοποιούσαν επιλεκτικές ιστορίες που παρουσιάζονταν ως ευρείας κάλυψης και αντικειμενικές. Αυτός ο λόγος, σταδιακά δαιμονοποιούσε τους Εβραίους, τον «εχθρό» που δεν ταίριαζε στην εικόνα του τι ήταν «σωστό» και το σωστό εκείνη την περίοδο ήταν το ομοιογενές ελληνικό έθνος. Η εθνικιστική αντισημιτική ιδεολογία της περιόδου, αναμιγμένη με παραδοσιακές προκαταλήψεις (ο «πλούσιος Εβραίος» ή ο «βρωμιάρης Εβραίος»), έβλεπε τους Εβραίους ως ξένους στο εθνικό σώμα, και στην Ευρώπη και στην Ελλάδα. Αυτό ήταν ιδιαίτερα αλήθεια στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης, μιας σχετικά νέας ελληνικής πόλης αφού είχε γίνει κομμάτι του ελληνικού κράτους μόλις το 1912, η οποία έπρεπε να είναι ομοιογενής σύμφωνα με αυτή την κυρίαρχη ιδεολογία, ιδιαίτερα μετά το τέλος της «ελληνικής μεγάλης ιδέας».

Η Δεκαετία του 1930

Η ελληνική κοινωνία τώρα έπρεπε να αντιμετωπίσει, με κάποια καθυστέρηση, τις συνέπειες της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης του 1929. Η κατάσταση τα πρώτα δύο χρόνια δεν ήταν τίποτα άλλο παρά τραγική για τους πρόσφυγες παρά την βαθμιαία βελτίωση, δέκα χρόνια μετά το 1922 η κατάσταση παρέμεινε ιδιαίτερα δύσκολη.

Η Ευρώπη αντιμετώπιζε μια εποχή απελπισίας. Ο Φασισμός και ο Ναζισμός ήταν πραγματικότητα. Οι νοοτροπίες του κοινού επηρεάζονταν από το φαινομενικά πιεστικό πρόβλημα της προσωπικής ευθύνης και της ατομικής ελευθερίας σε ένα κόσμο οικονομικής ανασφάλειας. Το ιδανικό του Διαφωτισμού του αυτόνομου ανθρώπου, ικανού να καθορίζει το δικό του πεπρωμένο, έμοιαζε ψεύτικο, σε πλήρη αντίθεση με τις παρούσες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.

Οικονομικά, υπήρχε το επιχείρημα του οικονομικού ελέγχου. Ο Φασισμός και ο Ναζισμός κέρδισαν σε δημοφιλία ως υπερασπιστές εναντίον της επιβολής της Κομμουνιστικής απειλής. Με την επιτυχημένη άνοδο του κομμουνισμού στην εξουσία στη Ρωσία, και με το ηχηρό επιχείρημα πως η κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας θα έσβηνε τις ταξικές διαφορές και θα δημιουργούσε μια δίκαιη οικονομία, μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής μεσαίας τάξης δημιούργησε μια φοβία για την «Μπολσεβίκικη απειλή», την πιθανότητα της βίαιης ανατροπής ή της υπονόμευσης της υπάρχουσας κοινωνικής και πολιτικής τάξης. Και ο Mussolini και ο Hitler έκαναν την αντίθεση στο κομμουνισμό σημαντικό κομμάτι της ιδεολογίας τους.

Η επίδραση των φασιστικών ιδεών στη Θεσσαλονίκη φάνηκε με την δημιουργία σχετικών οργανώσεων. Μια από τις πιο σημαντικές ήταν η Εθνική Ένωση Ελλάδος (ΕΕΕ). Ήταν ένα αντισημιτικό εθνικιστικό κόμμα που ιδρύθηκε στην Θεσσαλονίκη το 1927. Καταχωρημένο ως οργάνωση αλληλοβοήθειας, η ΕΕΕ ιδρύθηκε από Μικρασιάτες πρόσφυγες εμπόρους. Σύμφωνα με το καταστατικό της οργάνωσης, μέλη μπορούσαν να γίνουν μόνο χριστιανοί. Τα μέλη της ήταν εχθρικά απέναντι στον σημαντικό εβραϊκό πληθυσμό της Θεσσαλονίκης. Καθοδηγούνταν από τον Γεώργιο Κοσμίδη, έναν αγράμματο τουρκόφωνο έμπορο και τον Δ. Χαριτόπουλο, έναν τραπεζικό υπάλληλο. Οι ηγέτες του κόμματος ήταν οι κύριοι κατηγορούμενοι στη δίκη που έγινε μετά το Πογκρόμ του Κάμπελ στις 29 Ιουνίου 1931, στο οποίο ο ελληνικός εθνικιστικός όχλος επιτέθηκε στον εβραϊκό συνοικισμό Κάμπελ στη πόλη.

Υπολογισμοί φέρνουν τον αριθμό των μελών στα 7000 άτομα το 1932 και μετά το παραπάνω πογκρόμ· ως το 1933, είχε 3000 μέλη να κάνουν πορεία στην Αθήνα, σε προφανή αντιγραφή της Πορείας στη Ρώμη του Benito Mussolini το 1922. Ωστόσο, είχε οικτρά αποτελέσματα στις εκλογές στη πόλη της Θεσσαλονίκης το 1934, και το 1935 ως αποτέλεσμα εσωτερικών διαμαχών, κατέρρευσε. Δημιουργήθηκε ξανά από τις αρχές της γερμανικής κατοχής το 1942, κατά την κατοχή της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα· πολλά μέλη της ΕΕΕ έγιναν σημαντικοί συνεργάτες των Ναζί, και πολλοί εντάχθηκαν στα Τάγματα Ασφαλείας και βοήθησαν στον εντοπισμό των Ελλήνων Εβραίων. Χάρη στις παραστρατιωτικές στολές και οργάνωση, το κόμμα συνήθως αναφέρονταν ως «Τα Τρία Έψιλον» ή «Χαλυβδόκρανοι», σε μια αναφορά στους Γερμανούς παραστρατιωτικούς Stahlhelm.

Συγκατηγορούμενος στη δίκη της ΕΕΕ ήταν ο Νικόλαος Φαρδής, αρχισυντάκτης της εφημερίδας Μακεδονία εκείνη την περίοδο. Η εφημερίδα υιοθέτησε ένα μόνιμα αντισημιτικό λόγο και το 1931 εγκαινίασε μια νέα αντιεβραϊκή εκστρατεία, κατηγορώντας τη σιωνιστική πολιτιστική λέσχη Μακαμπή για συνεργασία με την Βουλγαρία. Θεωρούνταν ο υποκινητής του Πογκρόμ του Κάμπελ. Ο Φαρδής, όπως και οι άλλοι κατηγορούμενοι, δεν καταδικάστηκε· ένα μέρος του πληθυσμού της Θεσσαλονίκης τον υποστήριζε κάνοντας διαδηλώσεις· η δίκη έγινε σε μια μικρή πόλη (Βέροια) κοντά στη Θεσσαλονίκη για να αποφευχθούν τα επεισόδια.

Το Πογκρόμ του Κάμπελ ήταν ανοιχτή σύγκρουση μεταξύ προσφύγων και Εβραίων και η Μακεδονία είχε παίξει σημαντικό ρόλο στην πυροδότηση της κατάστασης. Η σύγκρουση ενίσχυσε την ήδη αρνητική γνώμη του κοινού για τους Εβραίους, όπως μαρτυρά και η αύξηση των μελών της ΕΕΕ.

Στη διάρκεια εκείνης της περιόδου οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης αντιμετώπιζαν την κατηγορία πως αρνούνταν να μάθουν την ελληνική γλώσσα, για να ενσωματωθούν πολιτιστικά, και πως αυτό ισοδυναμούσε με προδοσία. Η Μακεδονία συνέχισε τον αντισημιτικό της λόγο με πολλούς διαφορετικούς τρόπους είτε ζητώντας τον αποκλεισμό των Εβραίων από τους θεσμούς της πόλης ή με την ενίσχυση των αντιλήψεων περί της «Εβραιοκομμμουνιστικής συνωμοσίας», την «ύποπτη εβραϊκή συμπεριφορά» κλπ.

Επιπλέον το 1932, ο Νικόλαος Φαρδής, ο αρχισυντάκτης της εφημερίδας εξέδωσε με την εφημερίδα τα Ιστορικά Σκίτσα, μια πολύτομη ιστορία της πόλης που είχε ως στόχο να διδάξει την ιστορία της πόλης στους κατοίκους ιδιαίτερα στους νέους κατοίκους, τους πρόσφυγες. Είναι ενδεικτικό πως παρουσίαζαν οι τόμοι την ιστορία της πόλης: Ξεκινούσε με την επίσκεψη του Απόστολου Παύλου στην Θεσσαλονίκη το 54 μ.Χ. και τις επιθέσεις εναντίον του από την εβραϊκή κοινότητα της εποχής. Στην ουσία προωθούσε την ιδέα πως οι Εβραίοι της πόλης ήταν εχθροί των Χριστιανών από πολύ παλιά.

Ο αντισημιτικός λόγος της Μακεδονίας μεταξύ 1925 και 1935 ενίσχυε τους λόγους και τα κίνητρα για δράση λόγο των απειλών στην ασφάλεια του ατόμου, δαιμονοποιούσε τον «εχθρό» και χρησιμοποιούσε ένα περιορισμένο φάσμα λόγου. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε πως η άλλη μεγάλη εφημερίδα της πόλης, η Εφημερίς των Βαλκανίων ακολουθούσε μια μάλλον μετριοπαθή στάση στο θέμα.

Η εφημερίδα Μακεδονία είχε ιδιαίτερα υψηλή κυκλοφορία. Το 1915 έφτανε τις 14000 αντίτυπα καθημερινά, ενώ ο πληθυσμός των χριστιανών Ελλήνων ήταν 34000 και το 1919 τις 8000 αντίτυπα. Η επίδραση των ιδεών της εφημερίδας ήταν αρκετά εμφανής στην περίπτωση του Πογκρόμ του Κάμπελ, καθώς ήταν η εφημερίδα που δημιούργησε το ζήτημα.

Ο αντιεβραϊκός λόγος της Μακεδονίας σταμάτησε στη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά και κατά κάποιον τρόπο και η κυκλοφορία της εφημερίδας. Το καθεστώς ήταν επιφανειακά σχετικά ανεκτικό με τους Έλληνες Εβραίους, καταργώντας αντεβραϊκούς νόμους των προηγούμενων καθεστώτων. Ο Μεταξάς κυρίως και κάθετα ήταν εναντίον των αλυτρωτικών φραξιών των Σλαβόφωνων της βόρειας Ελλάδας (αποτελούμενες από Σλαβόφωνους Έλληνες και Βούλγαρους κυρίως στη Μακεδονία και στη Θράκη), κάποιες από τις οποίες διώχθηκαν πολιτικά για αλυτρωτισμό αναφορικά με τα γειτονικά κράτη.

Ο προηγούμενος αντισημιτικός λόγος κάποιων από τους συντάκτες της Μακεδονίας  θα βρει γόνιμο έδαφος για να ανθίσει ξανά κατά την ναζιστική κατοχή.

Η Ναζιστική Κατοχή

Στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής η Μακεδονία, όπως και οι άλλες εφημερίδες της Θεσσαλονίκης δεν επιτρέπονταν να κυκλοφορούν. Υπήρχε μόνο η Νέα Ευρώπη που ήταν το βασικό εργαλείο προπαγάνδας των Ναζί και η Απογευματινή οι οποίες επιτρέπονταν να κυκλοφορούν.

Ο Νίκος Φαρδής και ο Πέτρος Ορολογάς που είχαν διευθυντικές θέσεις στη Μακεδονία και σε άλλες σημαντικές εφημερίδες της Θεσσαλονίκης (Μακεδονικά Νέα, Φως κλπ), και που ήταν υπεύθυνοι για την δημιουργία του αντισημιτικού κλίματος στη διάρκεια του μεσοπολέμου έγιναν μέλη του Γραφείου Ναζιστικής Προπαγάνδας. Επιπλέον, ο Ευριπίδης Χειμωνίδης, ο εκδότης της Νέας Ευρώπης, ο Δ.Τ. Ηλιάδης, ο αρχισυντάκτης, Μ.Π. Παπαστρατηγάκης, ένας δημοσιογράφος από την Αθήνα που πριν τον πόλεμο ήταν έμπιστος του Μεταξά στην λογοκρισία, ο Γεώργιος Πολλάτος, ο ιδιοκτήτης της Νέας Ευρώπης μετά το 1943, απολάμβαναν όλοι οικονομικά οφέλη. Ο Μ. Παπαστρατηγάκης για παράδειγμα έπαιρνε μισθό 30000 δραχμών, όταν η τιμή της εφημερίδας ήταν 4 δραχμές.

Μεταξύ Μαΐου 1941 και Μαΐου 1942, η Νέα Ευρώπη δημοσίευε νέα και ρεπορτάζ για την δίωξη και μέτρα εναντίον των Εβραίων σε όλο το κόσμο. Άρχισε με αναφορές που αφορούσαν χώρες μακριά από την Ελλάδα και αργότερα προστέθηκαν αναφορές για ευρωπαϊκές χώρες (κυρίως το Ηνωμένο Βασίλειο), τα Βαλκάνια, την Ρωσία, σε μια απόπειρα να κάνει το φύλο πιο γνωστό στους αναγνώστες σταδιακά. Η εφημερίδα και οι ναζιστικές αρχές προσπάθησαν βαθμιαία να διαγνώσουν τις αντιδράσεις του κοινού και να το επηρεάσουν. Πέρα από αυτά, η κοινή γνώμη και οι αντισημιτικές τάσεις στις τοπικές κοινωνίες ήταν ιδιαίτερα σημαντικές όσον αφορά την εφαρμογή της «Τελικής Λύσης». Αυτό αποδείχτηκε αρχικά στην Γερμανία. Οι ναζιστικές αρχές παρακολουθούσαν προοδευτικά και προσεκτικά τις αντιδράσεις του γερμανικού πληθυσμού στα όλο και σκληρότερα αντιεβραϊκά μέτρα. Όσο πιο απαθής ήταν η κοινωνία, τόσο περισσότερο θεωρούνταν η συμπεριφορά τους ως ρητή άδεια για την κλιμάκωση της δίωξης. Για το λόγο αυτό δημοσκοπήσεις οργανώνονταν στη Γερμανία αλλά επίσης στην Γαλλία. Η σιωπή και η αδιαφορία προς τα μαρτύρια του άλλου, ή στη παραβίαση των πολιτικών δικαιωμάτων σε κάθε κοινωνία μπορούν όσο ακούσια και αν είναι μπορούν να διαιωνίσουν τα προβλήματα.

Σε κάθε μια από αυτές τις αναφορές η δίωξη ή τα περιοριστικά μέτρα εναντίον των Εβραίων δικαιολογούνταν από τις γνωστές αντιεβραϊκές αφηγήσεις της περιόδου. Έτσι διαβάζουμε πως στη Βραζιλία λήφθηκαν μέτρα γιατί οι Εβραίοι ήταν «παράσιτα» μέσω των εμπορικών τους δραστηριοτήτων· στα Βαλκάνια οι αρχές «εξολόθρευσαν την εβραϊκή διείσδυση» για να «καθαρίσουν την εθνική ζωή» από τον ξένο Εβραίο· στην Ρωσία σύμφωνα με την εφημερίδα υπήρχε «Εβραιοκρατία», μια κυριαρχία των Εβραίων, που από την μια συνωμοτούσαν και συνεργάζονταν με τους Εβραίους της Δύσης και των Ηνωμένων Πολιτειών και από την άλλη ήταν στον «κομμουνιστικό παράδεισο» και σχεδίαζαν μια «Ιουδαιομπολσεβίκικη συνωμοσία». Στο συγκεκριμένο πλαίσιο του 2ου Παγκόσμιου Πολέμου, η στερεοτυπική φιγούρα του «Μπολσεβίκου Εβραίου» ήταν αυτή που ενσάρκωνε τον τύπο του απόλυτου εχθρού. Ο «Εβραίος» ισοδυναμούσε με τον «αντάρτη» (Μπολσεβίκο) και αυτή η ιδεολογία επιλέχθηκε για να πείσει τους αξιωματούχους της ναζιστικής κυβέρνησης να βοηθήσουν στην εξόντωση.

Στη διάρκεια του 1942 παρόμοιες αναφορές στην εφημερίδα ήταν περιορισμένες, ίσως λόγω των έντονων προβλημάτων επιβίωσης και της γενικότερης πολιτικής αναμονής και εφησυχασμού, ενώ ο συντονισμός της «τελικής λύσης» ήταν υπό δρομολόγηση (Η Σύνοδος του Βανσί στις 20 Ιανουαρίου 1942). Αυτό το είδος αναφορών εμφανίστηκε ξανά τον Απρίλιο του 1943 όταν οι αρχές είχαν ήδη ξεκινήσει τον εκτοπισμό. Αυτά τα άρθρα, ενδυνάμωσαν με κακοποιητικό ή ειρωνικό τρόπο, την αφήγηση, την ιδέα του τελικού εκτοπισμού και εξαφάνισης.

Από την άλλη, η εφημερίδα Απογευματινή, η οποία ήταν η δεύτερη που ελέγχονταν από τις ναζιστικές αρχές και τους δωσίλογους δεν δημοσίευε αντιεβραϊκή προπαγάνδα στη διάρκεια του πρώτου χρόνου της ναζιστικής κατοχής. Ήταν μια παραδοσιακή εφημερίδα του μεσοπολέμου της πόλης, η οποία προσπαθούσε να παρουσιάζεται ως πιο ουδέτερη. Τον Ιανουάριο του 1943 ωστόσο δημοσίευσε ένα άρθρο για μέτρα εναντίον των Εβραίων στη Ρουμανία (27.01.1943) και από τις 12 Φεβρουαρίου 1943 άρχισαν μια σειρά δημοσιεύσεων πάνω στην «Εβραϊκή Κατάρα» που «μολύνει τον εθνικό οργανισμό» και από την οποία η πόλη έπρεπε να εξαγνιστεί. Τα άρθρα παραπάνω εξυμνούσαν τον επερχόμενο διωγμό των Εβραίων και ενδυνάμωναν την αφήγηση του τελικού εκτοπισμού ή εξόντωσης.

Όπως βλέπουμε οι αρθρογράφοι δεν ήταν δεν ήταν μια ομοιογενής ομάδα ανθρώπων. Κάποιοι από αυτούς ήταν εξέχοντα μέλη της χριστιανικής ελληνικής κοινωνίας της Θεσσαλονίκης του μεσοπολέμου, ήταν ηγέτες και διαμορφωτές των ιδεολογικών δογμάτων του αντικομμουνισμού και του εθνικισμού της περιόδου του μεσοπολέμου. Κάποιοι άλλοι είχαν ασπαστεί τη ναζιστική προπαγάνδα και την ιδεολογία και την αντίστοιχη κοσμοθεωρία, επειδή τους άρεσε και επειδή εξυπηρετούσε τα οικονομικά και άλλα συμφέροντα τους. θα μπορούσαμε ένα πούμε πως αντιπροσώπευαν τις διάφορες εθνικιστικές-αντικομουνιστικές ή φιλοναζιστικές ομάδες της πόλης: άνθρωποι που προηγουμένως είχαν επαγγελματικές σχέσεις με την Γερμανία, ιδεολογικούς συνεργάτες όπως τα μέλη της ΕΕΕ – τη ναζιστική οργάνωση που διαλύθηκε στα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά – και που συγκεντρώθηκαν την περίοδο της Κατοχής γύρω από τον Γεώργιο Πούλο. Γύρω από αυτές τις ομάδες μπορούμε επίσης να βρούμε Έλληνες και ξένους παράγοντες (Αρμένιους, Ρουμάνους, Βούλγαρους), μεταφραστές, υπάλληλους ναζιστικών ιδρυμάτων, συνεργάτες κάθε ειδικότητας. Όλες αυτές οι ομάδες επίσης ευνοήθηκαν από τη λεηλασία της εβραϊκής περιουσίας, έτσι η συμμετοχή τους στον αντισημιτικό λόγο είχε σημαντικά υλικά κίνητρα.

Ο αντισημιτικός λόγος των άρθρων της εφημερίδας δεν θα επηρέαζαν τους ανθρώπους σε τόσο σύντομο διάστημα· μάλλον νομιμοποιούσαν ή ενδυνάμωναν βαθύτερες και παλιότερες προκαταλήψεις που ήταν εκεί δίχως να είναι τόσο εμφανείς κάποιες φορές.

Αυτός είναι ο λόγος που οι Ναζί συνεχάρησαν τους εαυτούς τους το 1943 που ο μη εβραϊκός πληθυσμός της Θεσσαλονίκης είχε δεχτεί τον εκτοπισμό των Εβραίων «ήρεμα». Η σιωπή των επαγγελματικών τάξεων, του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης, των φοιτητών, των συνηθισμένων ανθρώπων δείχνει το λιγότερο η αντίληψη τους του «άλλου» ήταν τόσο απόμακρη που ήταν αδιάφοροι.

Συμπέρασμα

Η εφημερίδα Μακεδονία ήταν «παιδί» του ελληνικού εθνικισμού και της Ελληνικής Μεγάλης Ιδέας των αρχών του 20ου αιώνα. Στην περίπτωσή μας και παρά την μετριοπαθή στάση προς τους Εβραίους τα πρώτα χρόνια και πριν το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, μετά το 1922 κατέληξε χρησιμοποιώντας έναν αντισημιτικό λόγο ενισχύοντας τον προϋπάρχοντα, θρησκευτικό αντισημιτισμό. Μπορούμε να παρατηρήσουμε πως αυτός ο λόγος μεταμορφώθηκε κυρίως σε εθνικιστικό και πως αργότερα, οι υποστηρικτές αυτών των ιδεών εργάστηκαν για την ναζιστική προπαγάνδα και μεταμόρφωσαν τον λόγο σε εθνοφυλετικό ενισχύοντας τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα που πίστευε ο χριστιανικός ελληνικός πληθυσμός, ήδη διαμορφωμένες στο παρελθόν και στοχεύοντας σε προσωπικά πολιτικά και οικονομικά οφέλη.

Η παραπάνω ανάλυση μπορεί να μας δώσει ένα παράδειγμα του πως εξελίχθηκε, ιδιαίτερα σε μια περίοδο πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, μια διαδικασία διαφοροποίησης, στιγματισμού και αποκλεισμού εναντίον μειονοτήτων.

Την ίδια στιγμή είναι παράδειγμα του πως ο λόγος του τύπου μπορεί να χρησιμεύσει για να συγκεντρώσει τους ανθρώπους πίσω από ένα σκοπό, αλλά συχνά με τίμημα την υπερβολή, την παραποίηση, ή ακόμη και το ψέμα για τα θέματα που ανοίγει ώστε να κερδίσει υποστήριξη και συχνά να διαδώσει το μίσος.

Σε κάθε κοινωνία είναι σημαντικό να βρεθεί μέσα από τις καίριες περιοχές της εκπαίδευσης, του πολιτισμού, των θεσμών, το κοινό έδαφος μεταξύ διαφορετικών ανθρώπων, ομοιότητες και η παραγωγική συνεισφορά για κάθε «άλλο» στην κοινωνία. Πρέπει πάντοτε να σκεφτόμαστε ποιος χάνει και ποιος επωφελείται από διχασμούς μεταξύ των καταπιεσμένων ανθρώπων. Αυτοί που είναι στην εξουσία κερδίζουν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους, ενώ εκείνοι που χάνουν είναι οι συνηθισμένοι άνθρωποι και στις δυο πλευρές. Στο τέλος όλοι χάνουμε όταν γενιές αποστερούνται το δικαίωμα να αναπτύξουν και να συμβάλουν τα δώρα τους στην υπόλοιπη ανθρώπινη κοινότητα.

 

Διαβάστε: Μιχάλης Τρεμόπουλος, Τα Τρία Ε (ΕΕΕ) και ο Εμπρησμός του Κάμπελ, εκδ. Αντιγόνη 2018

Δημήτρης Ψαρράς, Το Μπεστ Σέλερ του Μίσους. Τα “Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών” στην Ελλάδα, 1925-2013, εκδ. Πόλις, 2013

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s