Άρθρο που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση New England Journal of Medicine 351:5, Αύγουστος  2004. Η Susan Bachrach είναι ιστορικός, συγγραφέας και επιμελήτρια στο Μουσείο του Ολοκαυτώματος στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

Στις δημοκρατικές κοινωνίες, οι ανάγκες της δημόσιας υγείας μερικές φορές απαιτούν από τους πολίτες να κάνουν θυσίες για το ευρύτερο καλό, αλλά στη ναζιστική Γερμανία, η εθνική ή δημόσια υγεία – Volksgesundheit – είχε την απόλυτη προτεραιότητα σε σχέση με την ατομική φροντίδα. Γιατροί και ακαδημαϊκοί, πολλοί από τους οποίους ήταν υπέρμαχοι της «φυλετικής υγιεινής», ή ευγονικής, νομιμοποίησαν και βοήθησαν στην εφαρμογή των ναζιστικών πολιτικών για το «καθαρισμό» της γερμανικής κοινωνίας από ανθρώπους που θεωρούσαν βιολογικές απειλές για την υγεία του έθνους. Τα μέτρα φυλετικής υγιεινής άρχισαν με την μαζική στείρωση των «γενετικά ανεπιθύμητων» και κορυφώθηκαν με την σχεδόν ολοκληρωτική εξόντωση των Εβραίων της Ευρώπης.

Η ιδέα της φυλετικής υγιεινής είχε βαθιές ρίζες στη Γερμανία. Στα τέλη του 19ου και 20ου αιώνα, όλο και περισσότεροι γιατροί και επαγγελματίες της υγείας καυτηρίαζαν την πτώση της γεννητικότητας της Γερμανία και τον θεωρούμενο βιολογικό «εκφυλισμό» του έθνους και πρότειναν μεταρρυθμίζεις για την βελτίωση της ποσότητας και της ποιότητας του πληθυσμού. Η γρήγορη βιομηχανοποίηση και αστικοποίηση είχαν δημιουργήσει πυκνοκατοικημένες πόλεις, με τις κατάλληλες συνθήκες για ακραία φτώχια και εγκληματικότητα· την διάδοση της φυματίωσης, της σύφιλης, γονόρροιας, και άλλων μεταδοτικών ασθενειών· και αυξανόμενο αριθμό προσώπων που οι ψυχίατροι χαρακτήριζαν ως ψυχικά άρρωστους με ανάγκη ιδιαίτερης φροντίδας. Αυτές οι αλλαγές εμφανίστηκαν ταυτόχρονά με την άνθιση της ιατρικής έρευνας και τη δημιουργία δεκάδων νέων ινστιτούτων και εργαστηρίων. Πρόοδοι στη βακτηριολογία και το νεοεμφανιζόμενο πεδίο της γενετικής – η δημοσίευση της θεωρίας της συνεχίσεως του βλαστοπλάσματος του August Weismann η «επανακάλυψη» των νόμων της κληρονομικότητας του Gregor Mendel – έμοιαζαν να υπόσχονται βιολογικές ή ιατρικές λύσεις στα προβλήματα της Γερμανίας. Γιατροί και ερευνητές άρχισαν τα αντιμετωπίζουν τους εαυτούς τους ως τους οδηγούς προς μια υγιή, ηθική, εργατική Γερμανία.

Η απώλεια σχεδόν δύο εκατομμυρίων Γερμανών ανδρών στον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο μεγέθυνε τους φόβους για το πληθυσμό και προκάλεσε ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον στη γενετική και την ευγονική ως στην γενετική και την ευγονική ως το μονοπάτι προς τη σωτηρία. Υπό την μεταπολεμική Δημοκρατία της Βαϊμάρης, ιδρύθηκαν δυο χρηματοδοτούμενα από την κυβέρνηση ινστιτούτα, το ένα εστίαζε στην ψυχιατρική και το άλλο στην ανθρωπολογία, την ανθρώπινη κληρονομικότητα, και την ευγονική. Κατά τη δεκαετία του 1920, πολλοί Γερμανοί φοιτητές ιατρικής έκαναν μαθήματα γενετικής που περιλάμβαναν το ζήτημα της φυλετικής υγιεινής.

Πριν το 1933, προτάσεις ευγονικής, όπως η στείρωση διανοητικά ανάπηρων και άρρωστων ατόμων, δεν κατάφερε να κερδίσει την ευρεία αποδοχή, αλλά η ναζιστική «επανάσταση», που ξεκίνησε εκείνη τη χρονιά με την άνοδο του Adolf Hitler στην εξουσία, αναστάτωσε το στάτους κβο. Η πολιτική αντίθεση στην ευγονική εξαφανίστηκε, δίνοντας τη θέση της σε μια ανεξέλεγκτη, καταναγκαστική, και ρατσιστική ναζιστική εκδοχή. Στο Ο Αγών Μου ο Hitler έγραφε πως «το εθνικό κράτος… πρέπει να βρει τρόπο ώστε μόνο οι υγιείς αποκτούν παιδιά» χρησιμοποιώντας «σύγχρονα ιατρικά μέσα». Η επιθυμία των Ναζί για την δημιουργία ενός υγιούς γερμανικού λαού ήταν συνδεδεμένη με υπερεθνικιστικούς και μιλιταριστικούς στόχους: πολλοί περισσότεροι δυνατοί εργάτες, αγρότες, και στρατιώτες ήταν απαραίτητοι για να μπορέσει η Γερμανία να επεκτείνει τα σύνορά της και να γίνει κυρίαρχη παγκόσμια δύναμη.

Κάποιοι γιατροί και βιολόγοι που υποστήριζαν την ευγονική είχαν δεχτεί τον ακραίο αντισημιτισμό του ναζισμού. Αλλά ως αντάλλαγμα για την αποδοχή των Εβραίων ως πηγή βιολογικού εκφυλισμού, πολλοί στην ιατρική κοινότητα καλωσόρισαν την νέα έμφαση στην βιολογία αι την κληρονομικότητα, τον αυξημένο ερευνητικό προϋπολογισμό, και τις νέες ευκαιρίες καριέρας – μεταξύ τους τα επαγγελματικά ανοίγματα που προκάλεσε η εκκαθάριση των πεδίων της ιατρικής και της δημόσιας υγείας από Εβραίους και αριστερούς.

Σημαντικά, και με επιρροή μέλη της πρώτης γενιάς των υποστηρικτών της φυλετικής υγιεινής συνεργάστηκαν με το ναζιστικό καθεστώς. Ο Ernst Rüdin, διευθυντής του ψυχιατρικού ινστιτούτου του Μονάχου και γνωστός διεθνώς για το έργο του στη χρήση γενεαλογικών δεδομένων για την πρόγνωση ψυχιατρικών ασθενειών, βοήθησε στην σύνταξη του νόμου του καθεστώτος για την υποχρεωτική στείρωση το 1933. Ο Eugen Fischer, ο με ιατρικές σπουδές διευθυντής του ινστιτούτου ευγονικής του Βερολίνου, και ο  Otmar von Verschuer, γενετιστής γνωστός για τις έρευνες του με δίδυμα και μέντορας του Josef Mengele (που αργότερα έγινε διαβόητος για την έρευνα του πάνω σε δίδυμα που πραγματοποίησε στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου), υπηρέτησαν ως ιατρικοί δικαστές στα νέα Δικαστήρια Κληρονομικής Υγείας. Αυτοί και εκατοντάδες άλλοι ειδικευμένοι γιατροί και ψυχίατροι επέτρεψαν την παρουσίαση στοιχείων υπέρ της κρατικής θέσης για την στείρωση, όπως οικογενειακές γενεαλογίες που εντόπιζαν δήθεν κληρονομικές νόσους και τεστ νοημοσύνης που περιείχαν ερωτήσεις που είχαν ως βάση την εκπαίδευση.

Ως το 1945, περίπου 400000 Γερμανοί είχαν στειρωθεί εξαναγκαστικά. Η ιδιαίτερα ασαφής διάγνωση της «ανοησίας» πρόσφερε νομικές βάσεις στις περισσότερες των περιπτώσεων· η διάγνωση της σχιζοφρένειας αφορούσε την δεύτερη μεγαλύτερη κατηγορία. Άλλες νόσοι που αναφέρονταν από το νόμο του 1933 ήταν η μανιοκαταθλιπτική διαταραχή, η γενετική επιληψία, ο νόσος του Χάντιγκτον, η γενετική τύφλωση, η γενετική κώφωση, οι σοβαρές σωματικές δυσπλασίες, και ο χρόνιος αλκοολισμός. Η αποκοπή των σαλπίγγων ήταν ο τυπικός τρόπος για την στείρωσης των γυναικών και η βασεκτομή για τους άντρες. Σχεδόν 5000 άνθρωποι πέθαναν ως αποτέλεσμα των χειρουργείων, κυρίως γυναίκες.

Για να κερδίσει την στήριξη για αυτό το αναγκαστικό πρόγραμμα, αφίσες, ντοκιμαντέρ, και σχολικά βιβλία βιολογίας στήριζαν την στείρωση: «μια εύκολη χειρουργική επέμβαση, ένα ανθρωπιστικό μέσο με το9 οποίο το έθνος μπορεί να προστατευτεί από ατελείωτη μιζέρια». Η εκστρατεία προπαγάνδας έδειχνε τα τους στόχους της ως κάτι λιγότερο από ολοκληρωμένους ανθρώπους. Αν και οξύτερα σε τόνο, το περιεχόμενο τους αντέγραφε το περιεχόμενο φυλλαδίων υγείας, εκθέσεων, και ταινιών που είχαν παραχθεί στη δεκαετία του 1920 σε άλλες χώρες που είχαν διαδοθεί ιδέες για την «καλυτέρευση του έθνους», από την Μεγάλη Βρετανία, στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Σουηδία, και την Δανία ως την Σοβιετική Ένωση, τη Βραζιλία, και την Ιαπωνία.

Οι υποστηρικτές της ευγονικής στις αρχές του 20ου αιώνα έλεγαν πως η σύγχρονη ιατρική παρεμπόδιζε την δαρβίνια φυσική επιλογή με το να κρατά τους αδύνατους ζωντανούς· πως οι διανοητικά ανάπηροι και τα άρρωστα άτομα αναπαράγονταν με ταχύτερους ρυθμούς από τα πολύτιμα παραγωγικά άτομα· και πως τα κόστη συσσωρεύονταν για την συντήρηση «ελλαττωματικών» σε ειδικούς ξενώνες, νοσοκομεία, σχολεία, και φυλακές. Στις Ηνωμένες Πολιτείες οι ευγονιστές βοήθησαν στην εισαγωγή νόμων για στείρωση σε πολλές πολιτείες, και πριν το 1933, οι Γερμανοί υποστηρικτές της φυλετικής υγιεινής  χρησιμοποιούσαν αυτή την εμπειρία για να στηρίξουν τις δικές τους προτάσεις για νόμο στειρώσεων. Μεταξύ 1907 και 1945, 40000 ευγονικές στειρώσεις  καταγράφηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι μισές στην Καλιφόρνια, όπου ασθενείς σε δημόσια ψυχιατρικά νοσοκομεία ήταν οι κύριοι στόχοι. Οι νόμοι στείρωσης επίσης θεσμοθετήθηκαν στις δυτικές καναδικές επαρχίες, κάποια ελβετικά καντόνια, και την Σκανδιναβία. Αλλά πουθενά ο αριθμός των στειρώσεων δεν έφτασε αυτόν της Γερμανίας.

Το έργο των ναζιστικών στειρώσεων ενσωματώθηκε σε ένα αναλυτικό πρόγραμμα φυλετικής υγιεινής. Άλλα καίρια σημεία περιλάμβαναν την απαγόρευση γάμων μεταξύ «γενετικά υγειών» Γερμανών και ατόμων που θεωρούνταν γενετικά ακατάλληλοι ή φορείς φυματίωσης ή αφροδίσιων νοσημάτων και μεταξύ Εβραίων και μη Εβραίων. Προπαγανδιστικές αφίσες ανακοίνωναν το νέο έγκλημα της «φυλετικής βεβήλωσης» αναπαριστούσαν τους Εβραίους ως μαύρους, και οι Γερμανοί αξιωματούχοι συχνά ανέφεραν τους νόμους των φυλετικών διακρίσεων των ΗΠΑ προς υπεράσπιση της δικής τους ρατσιστικής νομοθεσίας. Για να επιβάλλει τα μέτρα φυλετικής υγιεινής, το καθεστώς του Hitler δημιούργησε εκατοντάδες «κλινικές κληρονομικής και φυλετικής φροντίδας» που εξέταζαν τα ιστορικά των ανθρώπων. Επανδρωμένες με χιλιάδες γιατρούς και βοηθούς, οι κλινικές λειτουργούσαν υπό την αιγίδα των περιφερειακών γραφείων δημόσιας υγείας και δημιούργησαν τεράστιες τράπεζες δεδομένων κληρονομικότητας προς μελλοντική χρήση από το καθεστώς.

Θυμίζοντας παλιούς φόβους για τη φθίνουσα γερμανική γεννητικότητα, οι αξιωματούχοι επίσης εφάρμοσαν «θετικά» ευγονικά μέτρα, προωθώντας μεγάλες («πλούσιες σε παιδιά») οικογένεις για τους ικανούς Άρειους, κρατώντας σπίτια για ευγονικά κατάλληλες οικογένειες, και δίνοντας το Σταυρό Τιμής της Γερμανικής Μητρότητας, σε υγιείς, «γερμανικού αίματος» γυναίκες που είχαν τουλάχιστον τέσσερα απιδιά. Εκστρατείες δημόσιας υγείας συμβούλευαν τις εγκυμονούσες γυναίκες να απέχουν από το αλκοόλ και τη νικοτίνη και άλλα «γενετικά δηλητήρια» που ήταν επιβλαβή για το έμβρυο.

Μετά την εισβολή των γερμανικών δυνάμεων στη Πολωνία το 1939, η ναζιστική φυλετική υγιεινή πήρε μια ριζική στροφή, από τον έλεγχο της αναπαραγωγής και του γάμου στη μαζική δολοφονία των ανθρώπων που θεωρούσε βιολογικές απειλές. Μεταξύ 1939 και 1945, περίπου 200000 Γερμανοί – από παιδιά με σύνδρομο Ντάουν και άλλες γενετικές ατέλειες ως ηλικιωμένους ψυχιατρικούς ασθενείς που θεωρήθηκαν πως είναι «ανίατοι» – θανατώθηκαν σε προγράμματα «ευθανασίας». Θανάσιμες δόσεις ναρκωτικών, λιμοκτονία, και αέρια ήταν οι μέθοδοι εκτέλεσης, που εφάρμοσαν γιατροί και νοσοκόμες. Η χρήση θαλάμων αερίου μεταμφιεσμένων σε ντους έδωσε το μοντέλο για τη μαζική δολοφονία των Εβραίων, η οποία ξεκίνησε το 1942 στα ναζιστικά στρατόπεδα στην Πολωνία. Ο πόλεμος, και το χαμήλωμα των ηθικών φραγμών σε μια εποχή σύγκρουσης και χάους, πρόσφερε την ευκαιρία για την στρατολόγηση γιατρών στην υλοποίηση αυτών δολοφονικών προγραμμάτων στο όνομα της αναγέννησης της Πατρίδας.

Το 1946 και το 1947, το αμερικάνικο στρατοδικείο στην Νυρεμβέργη δίκασε 20 Γερμανούς γιατρούς και 3 συνεργούς για ιατρικά πειράματα  πάνω σε κρατούμενους από τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Οι περισσότεροι όμως από τους Γερμανούς επιστήμονες και γιατρούς που είχαν βοηθήσει να νομιμοποιηθεί και να υλοποιηθεί η ναζιστική πολιτική φυλετικής υγιεινής δεν διώχθηκαν ή κλήθηκαν σε απολογία κάποιου είδους, και πολλοί συνέχισαν τις καριέρες τους. Ο Verschuer για παράδειγμα, ίδρυσε ένα από τα μεγαλύτερα κέντρα γενετικής έρευνας στην Δυτική Γερμανία. Ο νευροπαθολόγος Julius Hallervorden, που χρησιμοποίησε το πρόγραμμα ευθανασίας παιδιών ως ευκαιρία για την συγκέντρωση νέων δειγμάτων προς μελέτη, συνέχισε την έρευνα του. Σε παγκόσμιο επίπεδο, το Ολοκαύτωμα, βοήθησε να χάσει το κύρος της η ευγονική, και ο ίδιος ο όρος έγινε ταμπού στην επιστημονική κοινότητα. Ακόμη και έτσι, η στείρωση ψυχικά ανάπηρων και άρρωστων ανθρώπων συνεχίστηκε σε περιοχές της Σκανδιναβίας και του Καναδά μετά το πόλεμο, και η στείρωση παρέμεινε κομμάτι της κοινωνικής πολιτικής στη Βιρτζίνια, της Βόρειας Καρολίνας, και της Γεωργίας ως την δεκαετία του 1970.

Τις τελευταίες έξι δεκαετίες, η επιστήμη της ανθρώπινης κληρονομικότητας έχει προοδεύσει σημαντικά, από τη γνώση της λειτουργίας του DNA ως την χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος. Αυτού του είδους πρόοδος αποτελεί μεγάλη υπόσχεση για την πρόοδο της ιατρικής αλλά επίσης εμπνέει νέα, ουτοπικά οράματα για την τελειοποίηση της ανθρωπότητας. Η ιστορία της πολιτικής της φυλετικής υγιεινής των Ναζί και της ευγονικής μας υπενθυμίζουν την σημασία της διατήρησης των δημοκρατικών ελέγχων και δικλείδων ασφαλείας στην βιοϊατρική έρευνα και πάντοτε να προσέχουμε ώστε να μην χρησιμοποιηθεί η γενετική για το σκοπό της ρατσιστικής διάκρισης ενάντια σε πρόσωπα ή ομάδες.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s