Δοκίμιο που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση The Lancet Psychiatry 7(1). Ο Bekir B Artukoglu είναι ψυχίατρος στο ιατρικό κέντρο του Πανεπιστημίου της Πολιτείας της Νέας Υόρκης. Η Natalia Szejko είναι νευρολόγος στο Πανεπιστήμιο του Γέηλ. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

Ο κινηματογράφος είναι εύφορο μέσο που οι καλλιτέχνες μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να παντρέψουν εικόνα, γλώσσα, και μουσική για να δημιουργήσουν εκφράσεις ανθρώπινης συνείδησης που στη συνέχεια αναδημιουργείται και γίνεται αντιληπτό από τον θεατή, όπως καθορίζεται από την δική του προδιάθεση και χαρακτηρίζεται από τις δικές του βιωματικές εμπειρίες. Ο κινηματογράφος έχει εύπλαστο που είναι γεμάτο ελευθερία για τον σκηνοθέτη και το θεατή για την κατασκευή του δικού τους νοήματος για τις ανθρώπινες συνθήκες, μεταξύ τους την ψυχική υγεία και την ψυχική ασθένεια. Για αυτό ταιριάζει ιδιαίτερα σε θεωρητικές αναγνώσεις, ιδιαίτερα στην υπαρξιστική σκέψη, που έχει τονίσει την ελευθερία στην οντολογία, την ηθική και τη τέχνη.

Το Stalker (1979) είναι η πέμπτη ταινία του Andrei Tarkovsky, και η τελευταία που σκηνοθέτησε όσο ζούσε στη Σοβιετική Ένωση. Στην ταινία, ο Συγγραφέας και ο Καθηγητής προσλαμβάνουν έναν Στάλκερ για να τους βοηθήσει να διασχίσουν παράνομα μια απαγορευμένη, μαγική Ζώνη, η οποία εκπληρώνει σε εκείνους που μπορούν να επιβιώσουν τις θανάσιμες παγίδες, την πιο μύχια επιθυμία τους, και περιτριγυρίζεται από κυβερνητικά φυλάκια. Η αντίθεση μεταξύ των μεγάλων πλάνων των φθαρμένων ερειπίων των σύγχρονων ανθρώπινων δομών και η απεικόνιση της λιτής ομορφιάς του φυσικού τοπίου, είναι στοχασμός σε ένα πιθανό μετα-αποκαλυπτικό μέλλον για την ανθρωπότητα. Πράγματι, Meditation (Στοχασμός), είναι ο τίτλος της μουσικής της ταινίας, που ενισχύει την απαλή και όλο χάρη εικόνα του Stalker. Σύνθεση του Stalker, το Meditation συνδυάζει ένα ιταλικό μοτέτο του 14ου αιώνα αφιερωμένο στην Παναγία με το Mugham Bayati Shiraz (ΣτΜ: είδος παραδοσιακής μουσικής του Αζερμπαϊτζάν) για να δημιουργήσει μουσική με πλατιές πολιτισμικές και πνευματικές ρίζες σε Μέση Ανατολή, Δύση και Κεντρική Ασία. Η θλιβερή κοινωνική τροχιά της ανθρωπότητας, όπως αποκαλύπτεται από την φωτογραφία του Tarkovsky και την συνάντηση Δυτικής και Ανατολικής πνευματικότητας, μπλέκεται με ψυχολογικές εξερευνήσεις των χαρακτήρων της ταινίας μέσα από μακροσκελείς μονόλογους με απρόβλεπτες αλλαγές στη διάθεση και έντονες φυσικές και λεκτικές συγκρούσεις. Η στιβαρή υλοποίηση του ψυχολογικού μαρτυρίου στην ταινία θυμίζει βασικές ανθρώπινες εμπειρίες που βρίσκονται μέσα στο πεδίο της σύγχρονης φροντίδας της ψυχικής υγείας. Αυτή η εσωτερική και διαπροσωπική αγωνία στο Stalker μπορεί να ερμηνευτεί από μια υπαρξιστική θέση.

Στο δοκίμιο αυτό, στρεφόμαστε στον υπαρξισμό και στον Martin Heidegger για να κατανοήσουμε τα δεινά των ανθρώπινων χαρακτήρων στο Stalker, ενώ παράλληλα σημειώνουμε πως ο Heidegger δεν δέχονταν να ορίζεται ως υπαρξιστής φιλόσοφος. Θα ερμηνεύσουμε το ταξίδι που απεικονίζεται από τον Tarkovsky ως προσπάθεια απάντησης του ερωτήματος, τι σημαίνει να είσαι ανθρώπινο ον; Η απάντηση σε αυτό το οντολογικό ερώτημα και η επακόλουθη νοητική γαλήνη είναι όλο και περισσότερο ασύλληπτη στον κοσμικό, λιγότερο δογματικό κόσμο μας, που για να παραθέσουμε τα λόγια του Friedrich Nietzsche, «Ο Θεός είναι νεκρός». Το ταξίδι είναι έτσι μια οδύσσεια να βρουν ικανοποίηση με νόημα στο είναι, συμβολισμένο με το μαγικό αντικείμενο της πιο βαθιάς επιθυμίας που τα ανθρώπινα όντα επιθυμούν να βρουν στο απώτερο τέλος του εγχειρήματος του. Για τον Heidegger, η οντολογική δομή του ανθρώπινου όντος ή Dasein (εδώ-υπάρχειν), που δεν διαφέρει από τη Ζώνη στο Stalker, ορίζεται καλύτερα ως τρόπος να «είναι μέσα». Η χαϊντεγκεριανή φιλοσοφία διακρίνει μεταξύ του ανθρώπινου όντος ως το ον που ενδιαφέρεται για το ίδιο του το είναι και εκείνο που συμμετέχει σε δραστηριότητες στο κόσμο με προσοχή – ο ιδιαίτερος τρόπος ύπαρξης του Dasein. Η προσοχή αποτελείται από διασυνδεδεμένες δομές που θα ορίσουμε και εξετάσουμε στο πλαίσιο της ταινίας.

Η πρώτη διάσταση της προσοχής είναι η «ρίψη», όπου είναι το να πετιέσαι σε ένα κόσμο που δεν είναι επιλογή του Dasein. Η ριπτότητα σε ένα ιδιαίτερο μέρος στο κόσμο, σε μια συγκεκριμένη οικογένεια και πολιτισμό, και σε συγκεκριμένο χρόνο στην ανθρώπινη ιστορία είναι κρίσιμη στον καθορισμό πολλών πτυχών της προσοχής κάποιου για το είναι. Οι χαρακτήρες του Stalker ρίχνονται σε ένα μετα-αποκαλυπτικό κόσμο. Μια αίσθηση φθοράς είναι αισθητή στα εγκαταλειμμένα εργοστάσια που ξεχειλίζουν από μόλυνση και στα εγκαταλειμμένα άρματα μάχης που είναι διάσπαρτα στο καταπράσινο τοπίο της Ζώνης – εικόνες που ταυτίζονται με την άποψη του Heidegger για τη σύγχρονη Δυτική κοινωνία. Η δεύτερη διάσταση της προσοχής είναι η «προβολή», όπου είναι η προβολή προς μιας σειρά από πιθανότητες δίχως την υλοποίηση κάποιες άλλες δυνατότητες, η ολότητα (τόσο υλοποιημένη όσο και μη) των οποίων καθορίζονται από την κοινωνικοπολιτιστική τοποθέτηση κάποιου (δηλαδή την «ρίψη»). Ο Συγγραφέας και ο Καθηγητής είναι ριζωμένοι στην κοινωνία και έχουν επαγγέλματα – που στη πράξη είναι το μόνο αναγνωριστικό που διαθέτουν – που δεν τους ικανοποιούν και μοιάζουν να συνδέονται με το μαρτύριο τους. Η ικανότητα προβολής σε μια δική του πιθανότητα είναι μοναδική στο χαρακτήρα του Στάλκερ, που έχει πραγματώσει ένα τρόπο ζωής που δεν είναι δημοφιλής και ανήκει αποκλειστικά σε παρίες όπως ο ίδιος. Η τρίτη διάσταση είναι της προσοχής είναι η «πτώση», κομμάτι ενός μη αυθεντικού τρόπου του Dasein που είναι ο κανόνας για τον Heidegger. Ο όρος ορίζει ένα ον που έχει απομακρυνθεί από την αυθεντική του δυνατότητα και έχει χαθεί στην κοινότητα των αποκαλούμενων εκείνοι. Ο Στάλκερ δεν διαθέτει τη «πτώση» στη διαφωνία του  προς το κατεστημένο που προσπαθεί να αποτρέψει την είσοδο στη Ζώνη. Ο Tarkovsky περιέγραψε μια ένα ιδιαίτερο θαυμασμό για τον Στάλκερ με βασισμένη στην παθιασμένη του σχέση με τη Ζώνη και στη θέληση του να φέρει άλλα όντα μέσα σε αυτή. Ωστόσο και ο Στάλκερ υποφέρει· μια αγωνία περισσότερο ορατή στις σχέσεις του με την τρυφερή γυναίκα του και την νεαρή του κόρη, Μόνκει, που γεννήθηκε με αναπηρίες λόγω της έκθεσης του στη Ζώνη.

Ο φόβος και η αγωνία χρησιμοποιούνται από τον Heidegger και το Γάλλο φιλόσοφο, Jean-Paul Sartre, για να περιγράψει μια ουσιαστική εσωτερική κατάσταση, που αν και δυσάρεστη, αποτελεί το πρώτο βήμα προς την εκτίμηση της ελευθερίας και ενός πιο αυθεντικού τρόπου ύπαρξης. Ο τρόπος ύπαρξης του Στάλκερ σε σχέση με την οικογένεια που εγκαταλείπει για να ταξιδέψει στην Ζώνη αποτελεί προσωπική αποτυχία. Και υπάρχει μια γενική αίσθηση αποτυχίας στο τέλος του ταξιδιού του, καθώς η ομάδα ταξιδεύει πίσω προς το κόσμο δίχως να υλοποιήσει τις πιο βαθιές της επιθυμίες. Ωστόσο, είναι εμφανές πως ο Στάλκερ εν μέρη έχει πετύχει να ελευθερώσει των ίδιο και τους συντρόφους του. Τελικά, τα πιο σπουδαία πράγματα που υπάρχουν στο κόσμο είναι οι τηλεκινητικές δυνάμεις της κόρης του και η αγάπη που ακτινοβολεί από τη γυναίκα του. Η αποτυχία να βρει την απάντηση στην Ζώνη μπορεί στη πράξη να είναι μια ψευδαίσθηση με την έννοια πως η ανυπαρξία είναι σημαντικό είναι ουσιαστικό κομμάτι του Υπαρξισμού, όπως συμβολίζεται από την κενότητα του θανάτου (το «ιδιο-περισσότερο» του Heidegger). Υπό μια έννοια βλέπουμε πως το Dasein απέκτησε συνείδηση του κενού και, μέσα από την αγωνία, η υιοθέτηση ενός τρόπου ύπαρξης που είναι το ταξίδι προς την ελευθερία και την αυθεντικότητα.

Στο ύστερο έργο του, ο Heidegger, τόνισε την καταστροφή του κοσμικού ιερού από την τεχνολογία και πρότεινε μια ποιητική εποίκηση του φυσικού περιβάλλοντος από μια συνδεδεμένη ανθρωπότητα ως αποκαλούμενη κατοικία. Ο Tarkovsky ήταν δημιουργός που ποιητικοποίησε και μυστικοποίησηε το κόσμο με τις ταινίες του. Στη περίπτωση του, η πιθανότητα να συνδεθεί με το περιβάλλον φαίνεται στη μεταφυσική και στην ιερή του κατανόηση της φύσης και της ανθρωπότητας. Αν και οι περισσότεροι κριτικοί βρίσκουν κοινά στοιχεία με τον ορθόδοξο χριστιανισμό στο έργο του, ο ίδιος Tarkovsky είχε μια συνθετική προσέγγιση προς την θρησκεία. Η πίστη στη φιλμογραφία του Tarkovsky έχει περιγραφεί ως φρέσκια και μικτή πνευματικότητα, στην οποία πολλά συστήματα πίστης, όπως ο βουδισμός, ο ταοϊσμός, ο χριστιανισμός, και τη νέα εποχή (new age) συγχωνεύονται σε ένα. Η μυστικιστική, αγωνιώδης έρευνα στο Stalker γεννήθηκε από την επιθυμία του ανθρώπινου όντος για μια απόλυτη αλήθεια, και το ταξίδι μπορεί να ερμηνευτεί ως μια τελετουργική επαφή με την εικόνα της απόλυτης πραγματικότητας του Tarkovsky. Ως οδηγός αυτού του ταξιδιού, ο Συγγραφέας αποκαλεί τον Στάλκερ σαλό (yurodivy), την εννοιολογικοποίηση της τρέλας για το Χριστό που υπήρχε στον ανατολικό ορθόδοξο ασκητισμό, για τον οποίο η τρέλα και η ασυνήθιστη συμπεριφορά πλησιάζει το θείο.

Τι μπορεί να διδάξει το Stalker στους κλινικούς; Θα ήταν χρήσιμο να ορίσουμε το ρόλο του σύγχρονου επαγγελματία της υγείας ως του ενδιαφερόμενου για την προσοχή του ανθρώπινου όντος για τον εαυτό του. Ο Ludwig Binswanger ήταν πρωτοπόρος της υπαρξιστικής ψυχανάλυσης (γνωστής και ως daseinsanalysis), που βασίζονταν στην φιλοσοφία του Heidegger. Ψυχανάλυση που προέρχεται από το Dasein είναι κριτική πάνω στα κλασικά ψυχαναλυτικά κατασκευάσματα, όπως οι ορμές και η λιμπίντο, και τις θεωρεί πως είναι μη συνειδητοί αποφασιστικοί παράγοντες των συμπεριφορών. Αντίθετα, η υπαρξιστική ψυχανάλυση προτείνει την εξατομικευμένη ερμηνεία των ανθρώπινων πράξεων και της ανθρώπινης συνθήκης, τονίζοντας την αξία μιας συνειδητής πρωτοβουλίας από πλευράς αναλυόμενου. Ο Medard Boss συνέβαλε στο πεδίο της daseinsanalysis με την προώθηση της χρήσης του «γιατί όχι;», αντί του «γιατί;» κατά τη διάρκεια των ψυχαναλυτικών συνεδριών. Η ερώτηση «γιατί;» είναι ουσιαστικά γνώρισμα του εξελικτικού προϊόντος που είναι το ανθρώπινο μυαλό. Η ερώτηση «γιατί όχι;» είναι το ίδιο ουσιαστικό για να έρθει η ελπίδα και κατά συνέπεια η υλοποίηση της αλλαγής. Αυτή η διαδικασία θυμίζει την «πραγματικότητα» του Sartre, τα δεδομένα της κατάστασης και της υπέρβασης κάποιου, και της δυνατότητας κάποιου να είναι αυθεντικός. Η πρόοδος στην φροντίδα της ψυχικής υγείας πρέπει να επιδιώκεται έτσι με μια χεγκελιανή κατανόηση μιας μη-δυικής θέσης όταν κάποιος βρίσκεται αντιμέτωπος με φαινομενικά αντίθετα μεταξύ τους κινήματα στην κατανόηση της ψυχικής υγείας και της πρακτικής της φροντίδας της ψυχικής υγείας. Αυτή η κατανόηση είναι να προτείνει μια ενοποιητική υλοποίηση της ψυχικής υγείας που είναι, για παράδειγμα, ικανή να εκμεταλλευτεί μια βαθύτερη κατανόηση την ψυχή με την ψυχανάλυση ή την υπαρξιστική ανάλυση, ενώ επίσης προσφέροντας να προσφέρει περισσότερες άμεσες βελτιώσεις (πχ, με μια γνωστικο-συμπεριφορική προσέγγιση). Η ψυχιατρική του γίγνεσθαι θα πρέπει να ενσωματώσει την τεράστια δυνατότητα της νευροβιολογικής επιστήμης που δεν εγκαταλείπει την θεραπευτική ικανότητα που είναι εγγενής στην πνευματική πρακτική, αλλά που αντίθετα τις θεωρεί βαθιά συνδεδεμένες. Είναι σημαντικό να σημειώσουμε πως ακόμη και αν ορίσουμε μια συνολική προσέγγιση στην φροντίδα της ψυχικής υγείας, αποφεύγουμε να χρησιμοποιήσουμε μια συγκεκριμένη ιδεολογία (πχ, ολιστικός) επειδή τέτοιου είδους λόγος σχετίζεται με μορφές εναλλακτικής ιατρικής που θεωρούμε ως απλή αντίθεση στην σύγχρονη ιατρική και ταιριαστή, όπως προτείνει το δοκίμιο αυτό. Η ανάπτυξη μιας τέτοιας κατανόησης  της ψυχικής υγείας απαιτεί τη συμμετοχή επαγγελματιών με σημαντική εξειδίκευση, που επιδιώκουν την πρόοδο στα πεδία τους με γραμμικό τρόπο, και που ταυτόχρονα εργάζονται συλλογικά για να συνθέσουν ευρύτερες πτυχές της πραγματικότητας της ψυχικής υγείας που διαφορετικά θα μπορούσαν να λείπουν από τα δικά τους ορισμένα πλαίσια της πραγματικότητας.

Αν και φαινομενικά το Stalker δεν είναι για την ψυχιατρική, η ταινία περιέχει ενδιαφέρουσες ιδέες για την φροντίδα της ψυχικής υγείας. Πρώτο, ενώ οι άνθρωποι μπορούν να υποφέρουν από ψυχικές ασθένειες ως αποτέλεσμα κληρονομικών χαρακτηριστικών και αρνητικών εμπειριών ζωής, η ανθρώπινη συνείδηση διαθέτει μεγαλύτερη ελευθερία στο να μεταβεί σε μια πιο υγιή κατάσταση του νου από ότι πιστεύεται ευρύτερα. Η τελευταία σκηνή του Stalker το συμβολίζει αυτό: η Μόνκεϊ που έχει αναπηρίες χρησιμοποιεί τηλεκινησία για να μετακινήσει ποτήρια στο τραπέζι με το νου της. Δεύτερο, οι σχέσεις κάποιου με τους συντρόφους του και η θέση τους στη κοινωνία γενικότερα είναι ο πυρήνας της ανθρώπινης εμπειρίας, έτσι, η κοινωνικο-λειτουργική εκτίμηση και στήριξη θα πρέπει να είναι σημαντικό συστατικό της φροντίδας της ψυχικής υγείας. Η βελτίωση του μαρτυρίου του Στάλκερ επιτυγχάνεται καθώς στρέφεται πίσω προς την οικογένεια του και επανασυνδέεται με την κοινωνία που ζει έξω από τη Ζώνη. Στην αγωνία, η διάκριση μεταξύ του κουβαλητή και του ασθενή γίνεται πιο λεπτή, και πρέπει να ειπωθεί πως πρέπει να αποφευχθεί η αποξένωση και ο στιγματισμός ανθρώπων που χρειάζονται φροντίδα της ψυχικής υγείας. Τέλος, η λογική εννοιολογικοποίηση και πρακτική άσκηση της φροντίδας της ψυχικής υγείας ως προϊόντα του ενδιαφέροντος του ανθρώπινου όντος για το ίδιο, λαμβάνοντας υπόψιν ένα ευρύ φάσμα ανθρώπινων εκφράσεων, μεταξύ τους η φιλοσοφία, η πνευματικότητα, και η καλλιτεχνική δημιουργία, και η έρευνα φαινομένων που αντιπροσωπεύονται σε αυτές τις μορφές ανθρώπινης έκφρασης που προς το παρόν η επιστήμη δεν τα κατανοεί πλήρως. Όπως λέει ο Στάλκερ, «Η σκληρότητα και η δύναμη είναι σύντροφοι του θανάτου. Η ευλυγισία και η αδυναμία είναι εκφράσεις της φρεσκάδας της ύπαρξης. Επειδή αυτό έχει σκληρύνει δεν κερδίζει ποτέ».

Δείτε: Stalker (Сталкер, 1979) ελληνικούς υπότιτλους

2 σκέψεις σχετικά με το “Bekir B Artukoglu & Natalia Szejko: Υπαρξισμός και Ψυχική Υγεία στο Stalker του Tarkovsky

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s